Verkefnum umhverfissviðs RALA má skipta niður í eftirtalda flokka

1. Umhverfi, auðlindir og upplýsingatækni (m.a. Nytjaland).
2. Kolefnisbúskapur og kolefnisbinding.
3. Íslenskur jarðvegur.
4. Beitarvistfræði og gróðurnytjar.
5. Rannsóknir á votlendi og endurheimt þess.
6. Jarðvegsrof.
7. Ástand beitilands.


1. Umhverfi, auðlindir og upplýsingatækni

Mikilvægt er fyrir íslenskan landbúnað að tryggja sjálfbæra nýtingu landsins. Jafnframt þarf að leita leiða til að fjölga tækifærum til fjölbreyttra nota landsins. Því er mikilvægt að tiltækar séu sem bestar upplýsingar um gæði landsins og nýtingu þess. Stærsta verkefni umhverfissviðs er verkefnið Nytjaland, sem miðar að gerða jarðabókar fyrir landið allt. Þar verður m.a. að finna jarðamörk fyrir jarðirnar auk upplýsinga um landkosti o.fl. Sjá Nytjaland, www.rala.is/nytjaland. Það verkefni mun gefa upplýsingar sem notaðar verða við vottun vistvænnar nýtingar í tengslum við gæðastýrða framleiðslu sauðfjárafurða samkvæmt samningi sauðfjárbænda og ríkisvaldsins. Unnið er að verkefninu í samstarfi við Landgræðslu ríkisins og Bændasamtök Íslands.

Unnið hefur verið að verkefnum á þessu sviði um áratugaskeið, m.a. með kortlagningu gróðurs, í fyrstu undir stjórn Ingva Þorsteinssonar, en það verkefni hefur nú verið flutt til Náttúrufræðistofnunar Íslands. Á umhverfissviði RALA hefur verið unnið að skráningu stafrænna landupplýsinga í samvinnu við Landgræðslu ríkisins frá árinu 1990.

Með verkefninu Jarðvegsvernd var jarðvegsrof kortlagt í landinu öllu. Niðurstöðurnar eru geymdar í gagnagrunni, og þær má tengja öðrum upplýsingum, t.d um sveitarfélög, hæðarlínur, eignarhald, gróðurhulu og nýtingu. Sú tækniþekking sem var byggð upp í tengslum við verkefnið leggur grunnin að hinu nýja verkefni: Nytjaland.

2. Kolefnisbúskapur og kolefnisbinding

Styrkur ýmissa kolefnissambanda hefur vaxið umtalsvert í andrúmsloftinu vegna ýmissa umsvifa mannsins. Þetta getur valdið umtalsverðum breytingum á loftslagi jarðarinnar. Stærstu verkefni umhverfissviði sem nú er unnið að á þessu sviði eru Fjarkol-verkefnið og rannsóknir á bindingu kolefnis með landgræðslu og skógrækt. Einnig er unnið að aðferðum við bókhald vegna bindingar kolefnis í íslenskum vistkerfum og með landbótum. Stofnunin hefur yfir að ráða tækjabúnaði og reynslu til að meta flæði loftegunda sem eru mikilvægastar, svo sem CO2, CH4 og N2O.

Fjarkol verkefnið miðar að þróun aðferða til að meta kolefnibúskap á stórum svæðum, með því að blanda saman mælingum á jörðu niðri og greiningu landsins með aðstoð gervitunglamynda. Verkefnið er styrkt af RANNÍS.

Rannsóknir á bindingu kolefnis í gróðri og jarðvegi eru unnar í samstarfi við Landgræðslu ríkisins og Rannsóknastöð S.r. á Mógilsá.

RALA hefur um nokkra hríð tekið þátt í fjölþjóðlegum rannsóknum á áhrifum hlýnandi loftslags á vistkerfi heimskautasvæðanna (Itex). Þá hefur stofnunin tekið þátt í öðrum fjölþjóðlegum verkefnum á þessu sviði, t.d. Congas og Euroflux verkefnunum.

Euroflux verkefnið var unnið í samvinnu við Rannsóknastöð Skógræktar ríkisins (RSr) og Landgræðslu ríkisins (L.r.) á áhrifum aukins styrks koltvíildis á vöxt trjáa og hafa þær rannsóknir farið fram í hinum einstæða tilrauna-asparskógi sem plantað var til í Gunnarsholti.


Congas. RALA tekur þátt í fjölþjóðlegum rannsóknum á losun gróðurhúsalofttegunda frá mýrlendi á norðurslóðum og áhrifum endurheimtar votlendis á þessa losun. Þegar mýrar eru ræstar fram taka þær að losa koltvíildi út í andrúmsloftið. En blautar mýrar geta einnig losað metangas, sem er mjög mikilvirk gróðurhúsalofttegund.
Stór hluti lífræns kolefnis á jörðinni er bundið í votlendi og því er mikilvægt að rannsaka kolefnisbúskap votlendis og áhrif loftslagsbreytinga á þessa losun.

Ríki heims grípa í æ auknum mæli til mótvægisaðgerða til að hægja á aukningu gróðurhúsalofttegunda í andrúmsloftinu. Gerður hefur verið samningur um að minnka losun þessara loftegunda, en einnig að gripið verði til aðgerða sem miða að bindingu kolefnis í gróðri og jarðvegi. Um þetta fjallar hin fræga Kyoto-bókun loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna. Ríkisstjórn Íslands ákvað 1996 að veita 450 milljónum króna aukalega til að binda kolefni með landgræðslu og skógrækt. Þessi aðgerð styrkti mjög samningstöðu Íslands á vettvangi loftslagssamningsins og nú hefur landgræðsla verðið samþykkt sem bindileið á alþjóðvettvangi.

3. Íslenskur jarðvegur. Verkefnið Ýmir

Íslenskur jarðvegur hefur á margan hátt sérstöðu, vegna þess að jarðvegurinn telst Andosol, eða Eldfjallajörð, sem aðeins finnst á eldvirkum svæðum jarðar. Sérstaða jarðvegsins gerir það verkum að erfitt er að leita þekkingar á honum í nágrannaríkjunum og fara verður með gát þegar erlendar upplýsingar eru yfirfærðar á íslenskan jarðveg.


Á undanförnum árum hefur verið unnið að grunnrannsóknum á íslenskum jarðvegi, eðli hans og myndun. Einnig hefur verið unnið að mótun nýs flokkunarkerfis fyrir jarðveginn. Verkefnið er nefnt Ýmir.
Gögnum úr 53 sniðum og fjölda borkjarna hefur verið safnað víða um landið. Jarðvegi er lýst og hann greindur með tilliti til ýmissa eðlis- og efnafræðilegra þátta.
Nýtt jarðvegskort byggt á nýrri flokkun var nýlega kynnt. Kortið er birt með enskum texta á www.rala.is/desert (Icelandic Soils), ern verður birt á íslensku bráðlega. Unnið er að frekari rannsóknum með aðstoð gagnagrunnsins.
Starfsmenn stofnunarinnar taka virkan þátt í samevrópsku samstarfi (COST-622: Volcanic soil resources of Europe) sem miðar að rannsóknum og upplýsingamiðlun um hinn sérstæða og viðkvæma jarðveg eldfjallasvæða. Heimasíða hópsins er vistuð á RALA ( www.rala.is/andosol' ).

4. Beitarvistfræði og gróðurnytjar

Íslenskur landbúnaður byggist að miklu leyti á nýtingu úthaga til beitar. Mikilvægur hluti af því að gera íslenskan landbúnað sjálfbæran er að tryggja sem best samræmi milli beitar og ástands gróðurs og jarðvegs á hverjum stað. Með þeim hætti verði tryggt að nýting lands til beitar í dag skerði ekki möguleika komandi kynslóða á nýtingu landsins. Markmið umhverfissviðs er að afla þekkingar sem stuðlar að því að beitarnytjar verði með þeim hætti.

Mikilvægur áfangi að því markmiði er að draga úr jarðvegs og gróðureyðingu, græða upp land og bæta ástand gróðulenda í landinu.

Á RALA hafa verið stundaðar rannsóknir á beitilöndum, gróðurnýtingu og áhrifum búfjárbeitar á gróður. Má þar nefna gróðurkortagerð, mælingar á uppskeru og tegundasamsetningu gróðurlenda, rannsóknir á plöntuvali búfjár og beitartilraunir sem dæmi. Á stofnuninni er fyrir hendi verulegur þekkingargrunnur á þessu sviði. Í hann er m.a. leitað við ítölugerð fyrir afréttarlönd, þar sem hennar er krafist. Áherslur í beitarrannsóknum hafa breyst nokkuð á undanförnum árum því sauðfé hefur stórlega fækkað í landinu en hrossum fjölgað að sama skapi.

Unnið hefur verið að viðamiklum rannsóknum á áhrifum hrossabeitar á gróður í samvinnu við Landgræðslu ríkisins. Gefinn hefur verið út bæklingurinn Hrossahagar til leiðbeiningar um hrossabeit. Bæklingnum hefur verið dreift til allra lögbýla og til flestra hestmanna í landinu.

Með verkefninu Jarðvegsvernd var tekin afstaða til beitarnýtingar á afréttum landsins.
Þá vinnur stofnunin að mótun aðferða til að votta sjálfbæra nýtingu beitilands, og hefur skilað landbúnaðarráðuneytinu drögum að greinargerð um aðferðir til að votta vistvæna nýtingu landsins til sauðfjárbeitar.

5. Rannnsóknir á votlendi og endurheimt þess

Umhverfisdeild RALA hefur um langan aldur unnið að rannsóknum á vistfræði votlendis, í fyrstu undir stjórn Dr. Sturlu Friðrikssonar, en á síðari árum hafa margir komið að þessum rannsóknum. Frekari upplýsingar eru gefnar á heimasíðu, Endurheimt votlendis ( www.rala.is/votlendi/ ).

6. Jarðvegsrof

Sökum þess hve jarðvegsrof er margbreytilegt á Íslandi og umhverfisaðstæður sérstakar með tilliti til loftslags og náttúru landsins, eru rannsóknir á jarðvegsrofi mjög mikilvægar. Viðfangsefnið er flókið, þar sem þróa þarf sér íslenskar rannsóknahefðir. Kortlagning á jarðvegsrofi í landinu öllu var mikilsverður áfangi þeirra vinnu. Rannsóknir hafa verið gerðar á flestum rofmyndanna á vegum RALA og L.r. á undanförnum árum, t.d. rofabörðum, jarðsili og rofdílum.

Á undanförnum árum hefur sjónum verið beint að sandfoki, sem valdið hefur hvað mestri eyðileggingu á gróðurlendi landsins í aldanna rás. Fanney Gísladóttir hefur lokið M.Sc. verkefni um sandfok í samvinnu við RALA, og Hjalti Sigurjónsson vinnur nú að M.Sc. verkefni um líkanagerð vegna sandfoks í samstarfi við umhverfissvið. Aðstæður á Íslandi til slíkra rannsókna eru um margt einstakar og þær hafa alþjóðlegt gildi.

7. Ástand beitilands

RALA tekur þátt í rannsóknum á hnignun lands, m.a. í alþjóðlegu samhengi. Þessi þáttur starfsins hefur stundum verið fyrirferðamikill, m.a í tengslum við þróun kvarða til að meta ástand beitilands. RALA ritstýrði tveimur bókum sem tileinkaðar voru þessu viðfangsefni (sjá www.rala.is/desert ). Nú vinnur Jakob Gunnarsson að M.Sc. verkefni á þessu sviði í samstarfi við Ólaf Arnalds.

Verkefnavefir