Grænfóður
Þóroddur Sveinsson
Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Möðruvöllum
Grænfóður er samheiti ein- og tvíærra fóðurjurta og er hvort heldur til sláttar eða beitar. Rétt nýtt grænfóður er orku- og efnaríkt og einstaklega lystugt. Það er yfirleitt ætlað sem viðbót við annað gróffóður á innistöðu, sem viðbót við beit eða til bjargar í hallærum. Grænfóður fellur vel inn í búrekstur þar sem lögð er áhersla á skipulagða endurræktun og afurðagott heimaaflað fóður.
Grænfóðurtegundir
Grænfóður er grasa-, krossblóma- eða belgjurtaættar. Við okkar aðstæður er grænfóðrið yfirleitt af grasa- eða krossblómaætt en belgjurtir eins og ertur, umfeðmingur og lúpína gefa ekki nægilega árvissa uppskeru og koma því ekki til greina í hreinrækt hér á landi en henta betur í blöndum með byggi og rýgresi.
Í flestum tegundum eru til bæði sumar- og vetrarafbrigði. Einkenni sumarafbrigðanna er stuttur vaxtartími og bráður þroski sem leiðir til þess að þau spretta hratt úr sér. Þessum þroska ná þau yfirleitt á 50 - 70 dögum. Vetrarafbrigðin þurfa lengri vaxtartíma (70 - 120 daga) en spretta síður eða aldrei úr sér við íslenskar aðstæður. Hér á eftir er lýst í stafrófsröð helstu grænfóðurtegundunum, kostum þeirra og göllum, en ekki verður fjallað nánar um grænfóður af belgjurtaætt.
Bygg (grasaætt)
Hér á landi hefur einungis vorbygg verið ræktað til grænfóðurs en erlendis er vetrarbygg talsvert ræktað til þroska. Sexraða afbrigði byggs sem ætluð eru til þroska henta einnig ágætlega til grænfóðurs, sérstaklega þar sem vaxtartíminn er stuttur. Einnig fást sérstök grænfóðurafbrigði sem eru suðlægari og þurfa því lengri vaxtartíma og eru ekki eins arfaþolin. Reynslan af byggi skiptist í tvö horn eftir landshlutum. Á Norður- og Norðausturlandi er reynslan góð og þar getur það gefið gríðarlega góða uppskeru. Á Suður- og Vesturlandi er reynslan ekki eins góð og aðrar sambærilegar grænfóðurtegundir þykja yfirleitt vænlegri.
Bygg gerir sérstakar kröfur til sýrstigs jarðvegs. Tilgangslaust er að rækta bygg í jarðvegi með sýrstigi undir pH 5,5 (mælt í vatni) og kjörsýrustig þess liggur á bilinu 6,0 - 7,0.
Bygg er það grænfóður sem best hentar til skjólsáningar en einnig hentar það vel í ýmsar blöndur með öðru grænfóðri.
Hafrar (grasaætt)
Sumarhafrar voru lengi vel vinsælasta grænfóðrið á Íslandi. En hlutdeild þeirra í ræktuninni hefur stórlega minnkað þar sem aðrir og betri valkostir bjóðast í dag. Vetrarhafrar eru einnig ræktaðir og gefa meiri og betri uppskeru í samanburði við sumarhafrana ef vaxtartíminn leyfir.
Hafrarnir gera engar sérstakar kröfur til jarðvegs og eru yfirleitt uppskeru- meiri en byggið, sérstaklega á Suður- og Vesturlandi. Þeir eru næstbesti kosturinn sem skjólsáning en hafa það framyfir bygg að vaxa í súrari jarðvegi.
Hreðkur (krossblómaætt)
Hreðkur hafa lítið eitt verið ræktaðar hér á landi. Þær eru einstaklega hraðvaxta en gefa tiltölulega litla uppskeru sem erfitt er að nýta til fulls áður en þær spretta úr sér. Það er því erfitt að finna þeim stað í ræktuninni því margir aðrir og vænlegri kostir bjóðast.
Mergkál (krossblómaætt)
Mergkál er afar seinvaxta grænfóður sem einungis er hægt að rækta með góðu móti á völdum stöðum sunnanlands. Það getur gefið gífurlega mikla uppskeru en er hvergi eins öruggt í ræktun og vetrarepjan. Eins og annað kál þrífst það best í mýrarjarðvegi en þolir illa áreyra- og sandjarðveg. Það er einnig sérstaklega viðkvæmt fyrir arfa.
Næpa (krossblómaætt)
Næpan er það grænfóður sem hefur gefið mestu og ódýrust uppskeruna hér á landi. Samt er hún lítið ræktuð. Ástæðan er fyrst og fremst óöryggi með uppskeru og nýtingu hennar að haustinu. Auk þess þarf þolinmæði við að venja kýr á átið. Næpan er lengi að komast af stað og hennar aðalvaxtartími er þegar halla tekur á sumarið.
Næpan þrífst best í mýrarjarðvegi og þolir illa eða alls ekki áreyra- og sandjarðveg. Best er hún í nýbrotnu landi og á fyrsta ári endurvinnslu, því að hún hefur takmarkað arfaþol. Yfirleitt er hægt að rækta næpu í sama stykkinu í 2 - 4 ár án vandamála. Þeir sem náð hafa tökum á næpuræktun blanda sumar- eða vetrarrepju með næpunni. Talið er að repjan geti dregið úr kálfluguskemmdum en kálflugan er einn helsti skaðvaldur næpunnar. Næpan er einstaklega orkurík og lystug sem hentar best til haustbeitar handa afurðamiklum mjólkurkúm.
Repja (krossblómaætt)
Til eru sumar- og vetrarafbrigði repju og eru bæði ræktuð á Íslandi. Sumarrepjan líkist á margan hátt hreðkum í vexti og þroska og hefur því sömu galla. Sumarrepja til grænfóðurs hentar einungis í blöndu með næpum.
Vetrarrepjan er hins ein mest ræktaða grænfóðurtegundin hér á landi. Hún þarf nokkuð góðan tíma til vaxtar, og líkt og næpur er aðalvaxtartíminn síðsumarið. Þess vegna er arfaþolið frekar lítið. Vetrarrepjan er best til haustbeitar en þá er hún mjög orku- og próteinrík. Til eru dæmi þess, við viss skilyrði, að hún hlaupi í stokk (blómstri). Þessi eiginleiki er arfbundinn og því háður stofnum. Að öðrum kosti er engin hætta á að hún spretti úr sér þó hæð hennar geti verið vandamál við randbeit. Hæðinni má stjórna nokkuð með því að auka sáðmagnið upp í 10-11 kg á ha. Við það myndast fleiri, grennri og styttri stönglar og búfé á léttar með að ganga að kálinu í botn. Sáningin er vandasöm og mikilvægt að hún sé jöfn. Repjan þolir alls ekki að vera sáð of þétt, t. d. vegna skörunar í dreifingu, því þá koðnar hún niður og verður að engu.
Vetrarrepjan vext best í mýrarjarðvegi og myldnum móajarðvegi en þolir afar illa áreyrar, sand eða möl. Best er hún í nýrifnu og vorplægðu túni. Yfirleitt er hægt að rækta repjuna í sama stykkinu í 2 - 4 ár án vandamála. Kálflugan getur verið mikill skaðvaldur en virðist nokkuð staðbundinn.
Rúgur (grasaætt)
Vetrarrúgur hefur verið reyndur með nokkuð góðum árangri á Norðausturlandi en litlum árangri á Vestur- og Suðurlandi. Það sem er einstakt við vetrarrúginn er að honum er sáð í ágúst fyrir vorbeit árið eftir. Vetrarúgurinn er talsvert á undan öðrum vorgróðri vegna þess að hann heldur blaðgrænunni að mestu eða öllu leiti yfir veturinn, en blaðgrænumyndun á vorin í fjölærum grösum er mjög tíma- og orkufrek. Vetrarþolið er líka takmarkaðra en í grösum og þess vegna þolir hann illa svellalög og umhleypingar. Mjólkurkúm þykir hann mjög lystugur fram að skriði sem hefst venjulega upp úr miðjum júní. Enn skortir nokkuð á reynslu með þessa ræktun til þess að hægt sé að fullyrða nokkuð um öryggi hennar en ljóst að hún er kostnaðarsöm.
Vetrarrúginn má einnig sá að vori til miðsumarbeitar eða sláttar. Hann hefur þann kost að spretta ekki úr sér og getur hugsanlega gefið uppskeru árið eftir á Norðausturlandi. Vetrarþolið virðist þó vera minna en í haustsáða rúgnum en frekari rannsókna er þörf.
Vetrarúgurinn gerir litlar kröfur til jarðvegs nema að hann sé sæmilega vatnsleiðandi og áburð þarf hann ekki fyrr en að vorinu. Nánar er hægt að lesa um vetrarrúginn í síðustu Handbók Bænda (1997) þar sem greint er frá reynslu og rannsóknum á vetrarrúgi á Möðruvöllum í Hörgárdal.
Rúghveiti (grasaætt)
Rúghveitið er manngerð tegund og er víxlun milli rúgs og hveitis. Rúghveitið hefur verið prófað nokkuð í tilraunum og gefur sambærilega uppskeru og annað grænfóður grasaættar. Það hefur hins vegar ekkert fram yfir hefðbundar korntegundir, auk þess sem sáðkornið er mun viðkvæmara og vandmeðfarnara. Þess vegna er engin ástæða til að ætla að það eigi stað í íslenskri grænfóðurræktun enn sem komið er.
Rýgresi (grasaætt)
Rúllubaggatæknin varð til þess að vinsældir rýgresis jukust umtalsvert á Íslandi og er það væntanlega mest ræktaða grænfóðrið í dag. Kostir rýgresisins felast fyrst og fremst í fjölhæfni þess og það er ódýrara í ræktun en annað grænfóður af grasaætt. Það er gott bæði til beitar og sláttar auk þess sem það gefur mikinn endurvöxt langt fram eftir hausti. Það nýtir því betur en annað grænfóður allann vaxtartímann, hvort sem hann er óeðlilega stuttur eða langur. Rýgresið er einnig einstaklega lystugt hvort sem það er af rót eða verkað í rúllur. Á Möðruvöllum hefur reynslan af verkun rýgresis í rúllum verið betri en af byggi.
Til eru bæði vetrar- og sumarafbrigði. Sumarafbrigðið vex hraðar fyrri hluta sumarsins og nær þroska á 50 - 70 dögum en vetrarafbrigðið vex hraðar seinni hluta sumars og skríður lítið sem ekkert við íslenskar aðstæður. Bæði afbrigðin gefa mikinn endurvöxt en ef fyrri sláttur er tekinn snemma er hann meiri í vetrarafbrigðinu. Fóðurgildi vetrarafbrigðisins er einnig meira í samanburði við sumarafbrigðið og þá sérstaklega endurvaxtarins. Sumarafbrigðið hentar betur þar sem ræktunarskilyrði eru á einhvern hátt ábótavant eins og t.d. vegna arfamengunar eða stutts vaxtartíma.
Rýgresið gerir engar sérstakar kröfur til jarðvegs en að sjálfsögðu vex það best við frjósöm skilyrði eins og annað grænfóður.
Grænfóður til beitar
Með grænfóðri er hægt að lengja verulega beitartíma mjólkurkúa fram eftir hausti og spara þar með heyforðann. Vel heppnað grænfóður til haustbeitar gefur besta og ódýrasta gróffóðrið sem vel völ er á handa mjólkurkúm. Fullyrða má að ekki einu sinni kjarnfóður getur komið í stað þess. Eitt af beitarvandamálum kúabænda er mitt sumarið, þegar flest túngrös eru sprottin úr sér og endurvöxtur í túnum enn ekki nægilegur til að halda uppi góðri beit fyrir kýr í hárri nyt. Snemmsprottið grænfóður getur bjargað á þessum tíma en skoða ber vel aðra valkosti því að slík ræktun er kostnaðarsöm.
Beitarstjórnun er einnig mikilvæg til þess að grænfóðrið nýtist sem best. Vandasamt getur verið að halda góðri beitarnýtingu og um leið hárri nyt/vexti á beit eingöngu. Þegar beitarframboð er mikið fæst léleg nýting af hektaranum (FE/ha) en væntanlega hámarks afurðir af hverjum grip. Með því að draga úr beitarframboði þ.e. að fjölga gripum á hvern ha minnka afurðirnar af hverjun grip en afurðir af ha aukast þar til ákveðnu marki er náð. Í Danmörku er talið að hagkvæmasta beitarnýtingin hjá mjólkurkúm sé þegar þær mjólka 4-5% minna en þær gætu af ótakmarkaðri beit.
Randbeit gefur í flestum tilvikum bestu nýtinguna. Í meðfylgjandi töflu má sjá hvað má reikna með mikilli uppskeru af fermetranum í vel heppnuðu grænfóðri við randbeit.
Heppilegasta grænfóðrið til miðsumarbeitar er sumarrýgresi ef tekið er tillit til kostnaðar og uppskeru, en einnig kemur til greina að rækta bygg, sumarhafra eða vorsáðum vetrarrúg. Repjan og næpan er ódýrasta grænfóðrið sem kostur er á til síðsumar- og haustbeitar. Endurvöxtur sumar- eða vetrarrýgresis eftir miðsumarslátt er afbrags grænfóður til haustbeitar. Þá er hægt að mæla með grænfóðurblöndum með repju og rýgresi eða næpum og repju. Ræktun vetrarhafra til síðsumars- og haustbeitar er enn einn valkosturinn en ræktunarkostnaðurinn er meiri en á öðru sambærilegu grænfóðri.
Að lokum skal minnt á að við haustbeit er mikilvægt að tryggja að búfé hafi aðgang að annarri beit eða heyi með grænfóðrinu. Einnig er ráðlegt að hleypa ekki kúm á kálbeit snemma að morgni eftir frostnætur.
Grænfóður til sláttar
Sýnt hefur verið fram á að grænfóður til sláttar eingöngu kostar meira en sambærilegt hey með svipað fóðurgildi (meltanleika). Grænfóðrið þarf því að hafa aðra kosti til að vega upp þann kostnað eins og t.d. meiri afurðagetu (fóðrunarvirði). Þær fáu tilraunar sem gerðar hafa verið til að bera saman fóðrunarvirði grænfóðurs og heys benda vissulega til þess að afurðagetan aukist. Það hefur hins vegar ekki alltaf tekist að sýna fram á að virðisaukinn hafi náð að greiða viðbótarkostnaðinn. Það sem ræður mestu um niðurstöðuna er magn og öryggi uppskerunnar sem fæst af hektaranum og að þeir gripir sem fóðraðir eru á grænfóðri hafi mikla afurðagetu eins og t.d. kýr á fyrri hluta mjaltaskeiðs. Tilraun á Möðruvöllum hefur sýnt að geymsluþol grænfóðurs í rúllum er takmarkaðra en geymsluþol heys og því er best að gefa það í upphafi innistöðu sem n.k. aðlögum fyrir hefðbundna innifóðrun.
Það grænfóður sem hentar best til sláttar er grasaættar. Ódýrasta grænfóðrið til þess arna er rýgresið sem annað hvort er tvíslegið eða frumvöxturinn sleginn og endurvöxturinn beittur. Endurvöxtur rýgresis í rúllum eftir beit miðsumars hefur verkast illa og reynst slakt fóður í mjólkurkýrnar á Möðruvöllum. Aðrar grænfóðurtegundir sem henta vel til sláttar eru bygg, hafrar og rúgur en þær kosta meira í ræktun og þurfa að gefa meiri uppskeru til þess að standast samanburð við rýgresið. Grænfóðurblöndur með byggi eða höfrum og rýgresi hafa gefið góða raun í tilraun á Möðruvöllum eins og sést á meðfylgjandi mynd. Markmiðið með slíkum blöndum er að fullnýta vaxtartíma sumarsins með því að vera með snemmþroska og seinþroska tegundir í blöndu. Í tilrauninni gaf bygg í blöndu með vetrarrýgresi mestu uppskeruna en bygg og hafrar í hreinrækt þá minnstu. Munurinn felst fyrst og fremst í endurvexti rýgresisins sem nýta má hvort heldur til sláttar eða beitar.
Sunnlenskir bændar hafa ræktað repju til sláttar og rúlluverkunar með góðum árangri, en norðlenskir bændur sem prófað hafa það sama eru ekki eins hrifnir.
Grænfóður til skjólsáningar með grasfræi tryggir góða uppskeru fyrsta árið. Bygg er sú grænfóðurtegund sem hentar best til skjólsáningar og hafrar þar sem bygg á erfitt uppdráttar. Rýgresi er hins vegar afar óheppilegt til skjólsáningar vegna þess að það keppir of mikið við fjölæra grasið um haustið. Heppilegt sáðmagn kornsins er um 100 -130 kg á ha með fullu skammti af grasfræi. Ef korninu er sáð með kastdreifara þarf að fella það niður með hnífaherfi (á hægum hraða). Grasfræinu er síðan sáð þar ofan á fyrir völtun. Á votviðrasömustu svæðum landsins hefur reynst vel að sá grasfræinu eftir eina völtun og fara síðan aðra umferð eftir sáningu. Áburðarmagnið er stillt eftir þörfum grænfóðursins. Grænfóðrið er síðan slegið um eða við skrið kornsins og verkað í rúllur. Mikilvægt er að slá í þurrki og rúlla strax á eftir beint af ljánum.
Grænfóðurræktun til bjargar vetrarforða vegna t.d. umfangsmikilla kalskemmda lýtur allt öðrum lögmálum en rætt hefur verið um hér á undan. Þá þurfa að nást hey í hús, hvað sem það kostar. Gæði grænfóðursins (fóðurgildi) og kostnaður skiptir þá minna máli en magnið. Raunverulegar kalskemmdir sjást yfirleitt ekki fyrr en verulega er liðið á vorið og því koma einungis snemmsprottnar tegundir til greina til bjargar heyforða. Bestar eru sumarhafrar og bygg en sumrýgresi þar sem þörf er á gæðamiklu gróffóðri með og einnig þar sem einhver von er að nýta endurvöxtinn til haustbeitar.
Niðurstöður tilraunar með grænfóðurblöndur til sláttar á Möðruvöllum í Hörgárdal.
Uppskrift af velheppnaðri ræktun
Ræktunin er einföld og örugg ef nokkur grundvallaratriði eru höfð í heiðri;
1. Að velja eins frjósamt land og kostur er til þess að nýta vaxtargetu grænfóðursins sem best. Því meiri nýtt uppskera af hektaranum, því ódýrara fóður.
2. Að velja grænfóður sem er árvisst í ræktun en jafnframt með mikla vaxtargetu.
3. Plæging. Það er einfaldlega ekkert jarðvinnslutæki sem getur komið í stað plógsins. Vorplæging er á flestan hátt betri en haustplæging, því þá er minni hætta á að jarðvegur og uppsöfnuð næringarefni í ræktunarlaginu skolist burtu.
4. Að sá á vorin eins snemma og kostur er, en það er þegar hægt er að fara um landið á vélum án þess að marki varanlega fyrir hjólförum. Þannig fullnýtist vaxtargeta grænfóðursins. Sá á snemmþroska grænfóðri sem nýta á miðsumars og seinþroskaðri afbrigðum sem nýta á að hausti á sama tíma.
5. Að mykjudreifing (þar sem við á), jarðvinnsla, sáning og völtun sé framkvæmd í einni lotu og að áburðamagn og áburðarsamsetning sé í samræmi við þarfir grænfóðursins.
Jarðvinnsla
Jarðvinnslan leggur grunnin að vel heppnaðri ræktun. Markmiðið er að fara sem fæstar og árangurríkastar umferðir. Hún þarf að ganga hratt og fumlaust fyrir sig og vera beinn undanfari sáningar. Í vissum tilvikum getur verið nauðsynlegt að plæga að haustinu en í flestum tilvikum er vorplægingin það eina rétta. Flög sem í hefur verið grænfóður á alltaf að plæga að vorinu. Illgresi eins og haugarfi spírar löngu áður en hægt er að vinna flögin. Góð plæging grefur niður illgresi sem hefur spírað og bætir því samkeppnisstöðu grænfóðursins verulega. Vorplægingin gefur einnig möguleika á að nýta mykju og skít í ræktuninni án illgresisvandamála. Í ræktunarskipulagi þar sem tún eru endurræktuð reglulega með grænfóðri eða korni er tætarinn óþarfur og beinlínis til skaða fyrir jarðvegsbygginguna. Hnífa- eða tindaherfi eftir plæginu skilar mun betri árangri. Í vissum tilvikum getur þó tætarinn verið gagnlegur. Oft geta gömul tún valdið vandamálum í plægingu, sérstaklega þar sem snarrót er ríkjandi. Við þannig aðstæður er skynsamlegast að fara yfir stykkið með tætara, á litlum hraða og fullum snúningi, áður en plægt er. Þar sem rífa þarf upp tún vegna kalskemmda til þess að rækta grænfóður til sláttar þarf að mynda slétt og gott sáðbeð á skömmum tíma. Þar er líklegt að tætarinn sé besta tækið eftir plægingu.
Jarðvinnsla í kjölfar plægingar fer mikið eftir því í hvað á að nýta grænfóðrið. Kál til beitar (repja, næpa, mergkál) þarf frekar litla vinnslu eða eina til tvær umferðir með hnífaherfi og þolir vel gróft sáðbeð. Þessar tegundir njóta sín líka best á fyrsta og öðru ári endurræktunar. Grænfóður til sláttar og skjólsáningar þarf jafnara sáðbeð til þess að lágmarka jarðvegsíblöndun í fóðrið við hirðingu. Oftar en ekki er þetta grænfóður ræktað á eftir káli til beitar og sáðbeðið því orðið myldnara og auðveldar í vinnslu.
Áburður
Tillögur að áburðarskömmtum fyrir grænfóður eru að finna á öðrum stað í Handbókinni. Ein besta leiðin til þess að fá góða nýtingu á skít og mykju er að nota hana við grænfóðurræktunina. Með því að fella hana niður strax eftir dreifingu með plógi má búast við góðum áburðaráhrifum og hægt er að minnka verulega tilbúna áburðinn. Í hverju tonni af vatnsblandaðri mykju úr haughúsi og sem felld er strax niður má vel reikna með um 2,0 - 2,5 kg af nýtanlegu köfnunarefni 0,5 kg af fosfór og 2,3 - 3,0 af kalí. Með því að bera á 20 - 30 t á ha nægir því að bera á til viðbótar um 150 - 350 kg/ha af Móða.
Sáning og sáðmagn
Vegna aukinnar kornræktar eru sáðvélar sem fella niður fræið í kjördýpt æ algengari. Þær eru ágætar til að sá grænfóðri af grasaætt en kálfræið er of smágert fyrir flestar sáðvélar. Ef þessi kostur er ekki fyrir hendi er best að koma fræinu með áburðinum í kastdreifarann. Til þess að fá jafna dreifingu þarf að blanda fræinu vandlega við áburðinn og annað hvort að fara tvær til þrjár yfirferðir eða eina yfirferð og helmingi eða þrisvar sinnum þéttar en kastbreidd dreifarans er gefin upp fyrir.
Ráðlagt sáðmagn er gefið upp á öðrum stað í Handbókinni. Við það er að bæta að með sáðmagninu er hægt að stjórna talsvert vaxtarlagi grænfóðursins. Til dæmis með því að auka sáðmagn rýgrsesis (upp í 45 kg við dreifsáningu) fæst þéttari rót og það keppir betur við illgresi. Í repjunni er hægt að stjórna nokkuð hæðinni með sáðmagninu eins og fyrr er getið og vaxtarlag næpunnar stjórnast einnig mikið af sáðmagni þó að heildaruppskeran breytist lítið.
Þegar korntegundunum er sáð með kastdreifara er nauðsynlegt að fella fræið niður með herfi. Fyrir aðra tegundir er það óráðlegt. Að sáningu og hugsanlega niðurfellingu lokinni má ekki gleyma að valta strax á eftir.
|