|
|
Tækni við meðhöndlun búfjáráburðar
INNGANGUR
Í sögulegu samhengi hefur búfjáráburður lengst af verið talinn til verðmæta sem sjálfsagt væri að nýta eftir föngum (6). Þegar að tæknivæðing búskaparins stóð hvað hæst hér á landi örlaði þó á þeim viðhorfum að búfjáráburðurinn væri úrgangur sem réttast væri að losa sig við á sem ódýrastan hátt. Á seinni árum hefur mönnum orðið sífellt ljósari sú staðreynd að mikil verðmæti á formi plöntunæringarefna eru í áburðinum ef réttum aðferðum er beitt við dreifingu, en einnig hefur mönnum orðið ljósari sú hætta sem er á umhverfisspjöllum af völdum búfjáráburðar ef ekki er farið að með gát. Þá má einnig í þessu samhengi vekja athygli á því að breytt tækni við fóðuröflun hefur í mörgum tilvikum leitt af sér aðra efnasamsetningu áburðarins og það aftur til annarra krafna við meðhöndlun og geymslu hans. Samhliða þessari þróun hafa búseiningarnar stækkað og það út af fyrir sig kallað á aukna vélvæðingu. Sú staða sem menn standa frammi fyrir í dag í tæknilegu tilliti er því afleiðing eða undirstaða þessarar þróunar. Þær kröfur sem búskaparhættir nú til dags gera til geymslu og meðhöndlun búfjáráburðar frá tæknilegu sjónarmiði eru því:
* Verustaður gripanna í húsunum sé þokkalega hreinn, valdi ekki skaða á gripum né afurðum og sé að mestu laus við loftmengun.
* Að áburðargeymsla uppfylli ákveðin skilyrði, m.a. varðandi rými, oft um eitt innistöðutímabil.
* Kröfur um afköst tækjabúnaðar við losun eru oft í þá veru að hægt sé á nokkrum dögum að dreifa áburði sem til fellur á einu ári á búinu.
* Að þungi flutningatækjanna valdi ekki skaða á því landi sem borið er á.
* Að nýting áburðarins verði sem best og í versta falli að hann skolist ekki burtu og valdi mengun.
Rannsóknastarfsemin hefur því á undanförnum áratugum beinst að þessum megin atriðum. Annars vegar að finna tæknilegar lausnir og svo hins vegar að kanna áhrif þeirra rekstrartæknilega og nú á síðustu árum einnig út frá umhverfisjónarmiði. Víða erlendis hefur verið hrundið af stokkunum stórum rannsóknaverkefnum jafnvel samvinnuverkefnum milli landa eins og innan Norðurlandanna. Hér verður reynt að rekja í stuttu máli hver tækniþróunin hefur verið á þessu sviði hér á landi í sauðfjár- og mjólkurframleiðslunni. Einnig hvaða áhersluatriði hafa verið efst á baugi í þessari umræðu og hvaða úrlausnum hefur verið og er beitt.
MEÐHÖNDLUN BÚFJÁRÁBURÐAR Í GRIPAHÚSUM.
Fjárhús.
Áður fyrr voru nær öll fjárhús með taðgólfi og enn er byggt nokkuð af slíkum húsum. Ástæðan er einfaldlega sú að stofnkostnaðurinnn er aðeins um 60% af kostnaði við rimlahús með taðgeymslu. Aðalvandinn við notkun taðhúsanna er að halda þeim nægilega þurrum. Athuganir (3) hafa sýnt að til að taðgólfið sporist ekki upp má þurrefnisinnihald þess ekki vera minna en 30-32%. Við votheysfóðrun er því nær útilokað að halda því nægilega þurru. Við þurrheysfóðrun hefur aftur á móti komið fram í tilraunum (3) að takist að halda loftrakanum undir 85% að jafnaði haldast húsin nægilega þurr. Í þessum tilraunum hefur einnig komið fram að nái taðgólfin að blotna upp getur það haft í för með sér allt að 50% verðfall á ullinni miðað við rimlagólf en um 12% haldist þau sæmilega þurr.
Til að komast hjá bleytu í húsunum fóru menn þegar fyrir síðustu aldamót að nota timburrimla í fjárhús einkum á þeim svæðum þar sem fjörubeit var stunduð. Eftir því sem fjárhúsin stækka og innistaðan lengist fjölgar grindahúsunum. Upp úr 1950 fer Teiknistofa landbúnaðarins að senda frá sér teikningar með grindagólfum og með um eins metra djúpum áburðargeymslum. Á sjötta áratugnum er síðan farið að reisa vélgenga áburðarkjallara undir fjárhúsunum. Timburrimlagólfin voru með ýmsu móti í upphafi en þróuðust yfir í 100 mm breiða rimla með 19-20 mm rifubili. Ending gólfanna reyndist mjög misjöfn eða frá 4-5 árum í allt að 15 ár einkum háð timburgæðum. Um 1978 er farið að reyna málmristar með tígullaga götum. Þær endast vel og gólfin haldast mun þurrari (4). Það leiðir til betri flokkunar á ullinni auk þess sem klaufaslitið er nokkuð hæfilegt (4). Þetta gólfefni hefur reynst vel á sauðburði og gólfeiningarnar er tiltölulega léttar. Má segja að þessar tvær gólfgerðir séu nú allsráðandi í fjárhúsum hér á landi.
Eftir því sem gólfrimlahúsin þróuðust fóru menn að velta fyrir sér ýmsum útfærslum þeirra. Ein þeirra voru skurðflórahúsin sem Guðmundur Jóhannesson ráðsmaður á Hvanneyri átti hugmyndina að (8) og gerði tilraunir með. i þeim var aðeins miðhluti króarinnar með rimlum og undir þeim djúpur flór sem átti að rúma vetrartaðið. Nokkur hús voru byggð eftir þessum hugmyndum en voru ekki samkeppnisfær við hinar gerðirnar aðallega vegna hins opinbera styrkjakerfis. Á seinni hluta áttunda áratugarins voru gerðar nokkrar athuganir á að nota steinsteypta rimla í fjárhús og reist nokkur slík hús en hafa ekki náð teljandi útbreiðslu vegna mikils kostnaðar.
FJÓS
Fjósum hér á landi má skipta í tvo megin flokka, lausagöngufjós og básafjós, en þau síðarnefndu eru þó alls ráðandi. Þau eru að grunnskipulagi með hinu aldagamla fyrirkomulagi, þ.e. jötu (fóðurgang) fyrir framan básinn en flór fyrir aftan básinn. Frá fornu fari voru flórarnir hellulagðir en síðar heilsteyptir þegar steinsteypan kom til sögunnar. Tæknin við að losa mykjuna úr húsunum var einföld þ.e. er flórinn mokaður í ílát eða börur og síðan ekið út á opin haug fyrir utan fjósið. Þessi vinna þótti jafnan fremur sóðaleg og seinleg og fljótlega var farið að leita leiða til að koma við betri aðferðum til að losa mykjuna úr fjósunum. Á sjötta áratugnum var farið að gera tilraunir með að hafa rimla aftast í básunum (7) til að draga úr bleytu og óhreinindum. Fram að þeim tíma voru flórarnir yfirleitt lokaðir og haugurinn ýmist færður í haugsstæði utan við fjósin eða í haughús sem voru þá niðurgrafin við enda húsanna. Upp úr 1960 er almennt farið að byggja haughús undir fjósin og þar með opnast möguleikar á að hleypa mykjunni beint niður í haughúsið. Í fyrstu voru hafðar lúgur í botni flóranna til að moka mykjunni niður en síðar meir voru settar ristar í flórana mykjan látin falla beint niður. Í fyrstunni var þetta nokkuð umdeilt atriði vegna þess að talið var að mengaðar gastegundir úr haughúsunum myndu leita upp í gripahúsin. Með tímanum kom í ljós, að ef haughúsin voru höfð alveg þétt reyndist mengunin sáralítil nema þegar farið var að hreyfa við mykjunni. Nokkurn tíma tók að þróa heppilegar rimlagerðir í flóranna og á árunum upp úr 1960 stóð Verkfæranefnd ríkisins fyrir skipulegum tilraunum með ólíkar gerðir af rimlum til nota í flórristar (10,11). Þessar tilraunir voru fyrst og fremst gerðar hjá bændum bæði í fjósum þar sem notuð voru og einnig í fjósum með haughús undir öllum gólffletinum. Upp úr 1970 er komið nokkuð fast form á heppileg hlutföll í flórristum og hafa þær viðmiðanir verið notaðar síðan í leiðbeiningaþjónustunni.
Á þessu tímabili komu einnig fram á sjónarsviðið ýmsar gerðir af vélknúnum flórsköfum sem nokkur áhugi var fyrir einkum í þeim fjósum þar sem erfitt var að koma fyrir dýpri kjöllurum. Flórsköfur hér á landi hafa yfirleitt verið notaðar undir flórristunum ólíkt því sem tíðkast erlendis þar sem að flórarnir eru hafðir opnir með flórsköfum. Flórsköfurnar hafa fyrst og fremst þann kost að hægt er að færa mykjuna á tiltekin stað í enda hússins eða út fyrir húsið, auk þess þá er hægt að loka af hauggeymsluna og fjósið sjálft þar með útiloka mengun frá haughúsi. Flórsköfur hafa þó aldrei náð verulegri útbreiðslu hér á landi, en verið meira stuðst við þær sem lausn þar sem sérstök vandamál hafa verið fyrir hendi.
Samhliða þessari þróun var upp úr 1960 farið að gera tilraunir með fleytiflóra. Þessar tilraunir voru fyrst og fremst gerðar hjá bændum og í samvinnu við bændur og tilgangurinn var sá að finna heppileg stærðarhlutföll, þannig að mykjan rynni eðlilega fram í geymslu. Þessi lausn var fyrst og fremst hugsuð á þeim stöðum þar sem ekki var hægt að koma haughúsi undir allt fjósið og þyrfti þá að fleyta mykjunni hluta af leiðinni í geymslu. Meginniðurstöðurnar af tilraunum með fleytiflóra voru þær að botn fleytiflórs yrði ávallt að vera láréttur eða halla örlítið inn á við og að fremst í flórnum þyrfti ef til vill að vera brík eða þröskuldur. Reynslan sýndi þó að slíkt var ekki nauðsynlegt nema í sumum tilvikum. Einnig kom í ljós að nægilegt var að hafa hliðar fleytiflórsins lóðréttar en ekki trapisulagaðan eins og upphaflegu hugmyndirnar gerðu ráð fyrir. Ennfremur verður dýpt flórsins að vera í ákveðnu hlutfalli við lengd til að að fleyta mykjunni fram.
Reynslan hér á landi í sambandi við mengun frá hauggeymslum undir fjósum er nokkuð samhljóða því sem komið hefur fram erlendis. Í megin dráttum er hún sú að óæskilegar gastegundir úr haughúsum fara sáralítið upp í gripahúsin sé þess gætt að hafa haughúsin alveg þétt og hreyfa sem minnst við mykjunni. Auk þess er mikilvægt að loftræstingin í fjósunum sé það öflug að hvergi myndist kyrrstætt loft í húsunum og að hægt sé að halda lofthraðanum innan þeirra marka sem að venjulega er ráðlagt við loftræstikerfi.
TÆKNI VIÐ BLÖNDUN BÚFJÁRÁBURÐAR OG LOSUN ÚR GEYMSLUM.
Opin haugstæði eru nú nær aflögð bæði af tæknilegum ástæðum og eins hafa komið til reglugerðarákvæði sem kveða á um lokaðar áburðargeymslur. Þær kröfur sem gera verður til áburðargeymsla fyrir búfjáráburð má í stórum dráttum segja að séu eftirfarandi:
1. Geymslurnar þurfa að vera alveg þéttar.
2. Geymslurnar verða að vera nægilega stórar til að rúma búfjáráburðinn fyrir tiltekið tímabil.
3. Geymlan skulu þannig hannaðar að unnt sé að koma við tæknibúnaði til losunar og jafnvel blöndunar.
Hér á landi hafa geymslur fyrir búfjáráburð þróast nær einvörðungu á þann veg að rými er myndað undir húsunum. Þetta er nokkuð ólíkt þeirri þróun sem að á sér stað víða erlendis þar sem oftast eru byggðir sérstakir tankar eða geymslur fyrir utan gripahúsin. Skýringanna er fyrst og fremst að leita í því að hér eru sökklar húsanna háir (djúpir) þannig að um leið og búið er að uppfylla reglugerðarákvæði í því tilliti er komið verulegt rými undir gripahúsin. Þeir hagkvæmnisútreikningar sem gerðir hafa verið í þessum efnum sýna að ódýrustu geymslurnar fást með þessum hætti.
Þegar taka á afstöðu til þess hvaða tæki henti til losunar á geymslunum hefur vatnsmagn búfjáráburðarins afgerandi þýðingu um hvaða tækjabúnaður hentar. Ef áburðinn er ekkert þynntur, það er að segja þurrefnisinnihald hans er á bilinu 15-25% þurrefni eru það einvörðungu ámoksturstækin sem að henta til að losa geymslurnar. Ámoksturstæki á dráttarvél er sú tækni sem mest hefur verið notuð á undanförnum áratugum. Ná má prýðilegum afköstum með þessari tækni og hafa vinnumælingar sýnt að afköstin eru oft á bilinu 3 til 8 mín á tonn við losun úr húsunum. Vandkvæðin við notkun ámoksturstækja eru fyrst og fremst þau að oft er erfitt að koma dráttarvél við. Í fjárhúsum með grunnum kjöllurum þarf að lyfta upp gólfunum til að geta athafnað sig og í skurðflórahúsunum þarf einnig að lyfta upp grindum og aka á skurðbökkunum. Þar sem um fasta gólfgerð er að ræða þarf rýmið undir gólfplötu að vera það mikið að hægt sé að komast um með dráttarvélarnar.
Þegar saur og þvag fara saman, t.d. undir fjósum, verður mykjan oft mjög þunn og það hefur vandamál í för með sér við notkun ámoksturstækja vegna þess hve mykjan tollir illa í skúffunni og nýting tækjanna verður þar af leiðandi lítil. Ein af þeim leiðum sem menn hafa reynt við þær aðstæður, er að nota sjálfrennsli, það er að nota hæðarmun á landi á þann veg að koma megi flutningatæki undir haughúsendann og fá sjálfrennsli út úr haughúsinu. Þetta hefur í mörgum tilvikum gefist þokkalega ef þess er gætt að fylgja grunnreglum vegna rennslis mykjunnar. Þessi aðferð hefur í mörgum tilvikum gefist þokkalega en þó hafa komið upp vandamál við og við sérstaklega að því leyti hve illa húsin tæmast. Einnig hafa verið nokkur vandkvæði að búa rennslislokur vel úr garði þannig að hægt sé að vinna með þær við misjafnar veðuraðstæður. Þá hafa verið reyndar ýmsar gerðir af mykjusniglum og sammerkt með þeirri tækni er að þetta er frekar einföld tækni nokkuð afkastamikil og yfirleitt þokkalegt að koma henni við í húsunum en vandamálin er hins vegar samfara því að það er ekkert hægt að hræra upp í mykjunni og aðferðin byggir alfarið á því að mykjan renni að sniglunum. Af því leyti hafa komið svipuð vandamál eins og með sjálfrennslið að það eru engir möguleikar að hræra upp í mykjunni. Þá hafa við þessar sömu aðstæður verið notaðar haugsugur og þær eru enn notaðar í töluverðum mæli. Þær eru látnar vinna þannig að loftbarka frá dælunni stungið í mykjuhauginn og þannig reynt að hræra upp til að fá sem jafnastan massa í haughúsin. Þetta hefur að jafnaði reynst mjög vinnufrekt aðferð og ekki alltaf tekist sem skyldi með að ná nægilegri blöndun til að tæma haughúsin. Afleiðingarnar hafa oftar en ekki orðið þær að með tímanum sest til í haughúsunum og menn lenda í þrengingum með að losa haughúsin svo viðunandi sé.
Haugsugurnar eru hins vegar nokkuð afkastamikil tæki og alhliða tæki þar sem sambyggt er í sömu einingu áfyllingu og losun á flutningatæki. Þá má nefna að á síðustu árum hefur komið til sögunnar dælutækni sem kölluð hefur verið snekkjudælur. Einkenni á þeim dælum eru að þær eru fremur háþrýstar og geta einnig myndað verulegt sog og að því leyti gefa þær möguleika á blöndun í húsunum. Vandamálin eru hins vegar þau að það verður að fara með mykjubarkana um svæðið og brjóta niður mykju- eða taðmassann. Þetta reynast yfirleitt nokkuð vinnufrekt og fremur sóðaleg vinnubrögð þótt hægt sé að þokkalegum afköstum. Kosturinn við þessa tækni er hins vegar sá að það má koma henni við svo að segja hvar sem er þó að ekki hafi verið gert ráð fyrir því í upphafi við gerð haughúsanna.
Sú tækni sem reynst hefur sem afkastamest við blöndun mykjunnar í haughúsum eru mykjudælurnar. Mykjudælur komu hér fyrst á markaðinn um 1970 en náðu ekki sérstakri útbreiðslu fyrr en farið var að koma fyrir þar til gerðum dælubrunnum á haughúsin. Dælur þessar eru yfirleitt miðflóttaaflsdælur sem drífa má ýmist beint frá dráttarvél eða með rafmótor. Algengast er hér á landi að nota dráttarvél til að knýja dælurnar og eru þær þá oft tengdar dráttarvélinni á þann hátt að lyfta megi þeim upp úr dælubrunnum með sömu vél. Til að dælurnar nái að vinna með áburðinn má þykkt hans ekki vera meiri en sem svarar 11-12% þurrefni. Æskilegt er að þurrefnismagnið sé ekki meira en 8-8,5% því að það eru einnig efri mörk þess sem algengustu dæludreifarar á markaði hér á landi ráða við. Til að þynna áburðinn að þessum mörkum þarf að hræra saman við hann, auk þvagsins, 5-6 tonnum af vatni á hvern fullorðinn grip í fjósi. Við dælingu á sauðataði lætur nærri að það þurfti um 350 l á hvern rúmmetra sauðataðs.
Áður en blöndun hefst í áburðarkjöllurum er mykjumassinn yfirleitt á vatns- eða þvaglagi neðst í haughúsinu. Við blöndunina eru þessi tvö lög hrærð saman og er mikilvægt að gefa sér góðan tíma til þess því að ella næst ekki þykkasti hluti mykjunnar út úr húsinu. Við dælingu í haughúsum má gera ráð fyrir að dælan nái að hræra upp í um 6-8 metra fjarlægð frá dæluhúsi en það er að vísu háð því hve aflmikla dráttarvél menn nota. Athuganir hafa sýnt að sá tími sem fer í að hræra upp mykjuna er oft sem svarar 5 mín á tonn mykju þar til að mykjumassinn er orðinn sæmilega samfelldur. Aflþörf á þessum dælum er eðlilega breytileg eftir stærðum en ekki er óalgengt að aflþörfin fari í allt að 30 hestöfl til að ná fullum afköstum. Afköstin eru einnig nokkuð breytileg en algeng afköst eru á bilinu 4-5 þúsund lítrar á mín. við dælingu í þunnri mykju eða þvagi en þegar áburðinn þykknar eru algeng afköst á bilinu 2-3000 lítrar á mín við þurrefnisinnihald um það bil 8% í mykjunni.
Á allra síðustu árum hefur komið á markaðinn nýtt afbrigði af mykjudælum sem gerir mögulegt að nota dælurnar í haughúsum þó að ekki sé um dælubrunn að ræða. Afstöðu dælunnar má breyta miðað við dráttarvél á ýmsa vegu, frá því að vinna í nær lóðréttri stöðu t.d. í dælubrunnum og svo í nær lárétta stöðu auk hæðarbreytinga á burðarramma. Þetta gefur möguleika að koma dælunni inn um vegglúgur á áburðargeymslum eða niður um gólflúgur bæði til að hræra upp og losa geymslurnar. Þá má í mörgum tilvikum koma þeim að við grunna áburðarkjallara í fjárhúsum.
Í fyrri hluta greinarinnar var fjallað um þær almennu kröfur sem gerðar eru eru nú á dögum til geymslu og meðhöndlun búfjáráburðar. Þá var farið yfir helstu tæknileg atriði varðandi meðhöndlun búfjáráburðar í gripahúsum, einkum þó í fjósum og fjárhúsum og einnig var gert að umtalsefni tækni við blöndun búfjáráburðar og losun úr geymslum.
AKSTUR Á VÖLL OG DREIFING BÚFJÁRÁBURÐAR.
Þegar velja á tækni við að aka búfjáráburði á völl er nauðsynlegt að gera greinarmun á búfjáráburðinum eftir því hvert þurrefnisinnihald hans er. Venjan er að skipta áburðinum upp í þrjá meginflokka (16):
1. Fljótandi mykju, þurrefnisinnihald minna en 12%.
2. Hálffljótandi áburður, þurrefnisinnihald 12-20%.
3. Fastur áburður, þurrefnisinnihald meira en 20%.
Þurrefnisinnihaldið er þó ekki einhlýtur mælikvarði á eiginleika áburðarins til að meðhöndla hann með dælum og dreifurum því að ýmis önnur atriði hafa áhrif á rennsliseiginleika áburðarins, t.d. búfjártegundir, fóðrun, fóðurtegundir og einnig hvers konar undirburður er notaður undir gripina.
Við útakstur og dreifingu á þurrum áburði eru einkum tvær gerðir af dreifurum sem koma til greina. Í fyrsta lagi eru svokallaðir kerrudreifarar. Bygging þeirra einkennist af því að um er að ræða vagnpall með færibandi í botni með stillanlegum hraða sem flytur áburðinn ýmis fram eða aftur í dreifaranum. Ef áburðinum er dreift aftur úr dreifaranum er yfirleitt um sérstaka valsa að ræða sem tæta úr og dreifa áburðinum, en sé dreifarinn losaður að framan er um að ræða kasthjól sem þeytir áburðinum nokkuð langar leiðir. Magninu er stjórnar með botnfæribandinu og dreifieiginleikarnir eru nokkuð breytilegir eftir því hvaða áburð um er að ræða.
Í öðru lagi keðjudreifarar sem eru mjög einfaldir að byggingu. Þeir eru byggðir upp sem sívalningslaga geymir en eftir þeim endurlöngum gengur öxull alsettir keðjum og snýst hann 280-300 sn/mín. Hnúðar á keðjuendunum slöngva áburðinum út frá hlið dreifarans, en fremst og aftast eru þústir sem hefja dreifinguna þegar um þykkan áburð er að ræða. Keðjudreifarinn getur dreift bæði þunnum og þykkum búfjáráburði og það helsti kostur hans hve fjölhæfur hann er dreifigæðin eru meðal annars háð þykkt áburðarins en í megin atriðum teljast þau alveg viðunandi hvort sem litið er á þverskurðardreifingu eða langskurðardreifingu. Dreifimagni á flatareiningu má stjórna með ökuhraða og svo að sjálfsögðu með ólíkri skörun dreififerða.
Til að aka hálfþykkum búfjáráburði á völl má segja að ein tegund dreifara sé ráðandi á markaðnum en það eru svonefndir snigildreifarar (t.d. Guffen og Kidd). Þeir eru með V-laga geymi og í botni geymisins er snigill sem færir mykjuna fram eða aftur úr geyminum. Við endan á sniglinum eru þeytispaðar sem kasta áburðinum út til hliðanna. Dreifibreiddin er eðlilega háð þykkt áburðarins en gera má ráð fyrir 6-10 m vinnslubreidd og að dreifigæðin séu viðunandi jöfn þó að toppar séu nokkrir eftir gerð áburðarins. Þessa dreifara má fá í mismunandi stærðum og henta mjög vel þar sem að þeir ráða við þykkt áburðarins á nokkuð breiðu sviði.
Haugsugur eru tankvagnar með sambyggðri loftdælu eins og áður var á minnst. Þær geta því í mörgum tilvikum hentað til að blanda upp áburði, auk þess að aka honum á völl. Sá annmarki fylgir þó að þurrefnisinnihald áburðarins má ekki fara upp fyrir 11-12% ef unnt á að vera að soga áburðinn upp í geyminn. Haugsugurnar má fá í mismunandi stærðum og gerðum og einnig er hægt að fá ýmsan búnað til að hafa áhrif á dreifieiginleika mykjunnar. Dreifieiginleikarnir eru þó mjög mismunandi eftir þykkt búfjáráburðarins. Ef um þykkfljótandi mykju er að ræða vill dreifingin verða meiri til hliðanna en í miðjunni en sé um þunnfljótandi mykju að ræða getur dreifingin orðið nokkuð viðunandi jöfn. Afköst bæði við hleðslu og losun eru mjög háð þykkt mykjunnar og að sjálfsögðu stærð loftdælunnar sem að er á haugsugunni.
Dælutankvagnar eru tillögulega einföld, sterkbyggð og ódýr tæki. Hér á landi hafa einkum verið tvær gerðir af tankvögnum til sölu, það eru tankvagnar með miðflóttaaflsdælum og tankvagnar með sog- og þrýstidælum (snekkjudælum). Miðflóttaflsdælurnar eru einfaldar og ódýrar að gerð. Þær eru auk þess ekki viðkvæmar fyrir því að ganga án þess að mykjan fari í gegnum þær og heldur ekki viðkvæmar fyrir aðskotahlutum sem kunna að vera í mykjunni.Ókosturinn við miðflóttaflsdælurnar á tankvögnunum er að þær mynda ekki mikin þrýsting. Miðflóttaaflsdælurnar geta ekki myndað sog og þess vegna er einungis hægt að nota þær til þess að losa tankinn og dreifa á völl. Því er nauðsynlegt að vera með sérstaka dælu til þess að fylla í þessa tanka. Í mörgum tilfellum má nota dæluna til þess að hræra upp í tanknum á meðan ekið er á völl. Til þess þarf þó sérstaka stjórnloka til þess að breyta mykjustraumnum annars vegar inn í tankinn og hins vegar í dreifibúnaðinn. Á tankvagna með miðflóttaaflsdælu má setja ýmsan dreifibúnað. Í sinni einföldustu mynd er dreifibúnaðurinn plata sem mykjunni er kastað á og stöðu hennar má breyta eftir því hvernig eiginleikar mykjunnar eru. Dreifigæðin geta þá breyst verulega en sjaldnast fylgja nægilegar leiðbeiningar til þess að hinn almenni bóndi geti stillt út frá tölugildum. Á þeim dreifurum sem reyndir hafa verið hjá Bútæknideild hafa dreifigæðin verið verulega háð þykkt mykjunnar. Sé mykjan mjög þunn dreifist mest magn yfir jaðar dreifigeislans en með auknu þurrefnisinnihaldi færist magnið nær miðjunni. Vindáhrifin eru yfirleitt töluverð og eðlilega meiri sem mykjan er þynnri. Dreifigæðin verða samt sem áður að teljast viðunandi góð sé mykjan með þurrefnisinnihald á bilinu 8-9%. Við algengar aðstæður eru afköst við útakstur oft um 8-9 tonn á klst miðað við 4 tonna geymi.
LOKAORÐ.
Hér að framan hefur verið stiklað á stóru varðandi meðhöndlun á búfjáráburði í fjósum og fjárhúsum. Ekkert hefur verið fjallað um áburð frá öðrum búfjártegundum svo sem alifuglum, svínum eða hestum sem vissulega hefði verið ástæða til. Þá hefur lítið verið tekið á málum sem snerta beint kostnað við meðhöndlun búfjáráburðarins og lauslega fjallað um atriði sem snerta beint samanburð á vinnumagni milli aðferða og einnig ýmis öryggisatriði tengt vinnu við búfjáráburð. Víðast hvar í nágrannalöndunum eru komin nokkuð skýr ákvæði varðandi vinnureglur við búfjáráburð út frá öryggisatriðum.
Ef reynt er að skyggnast aðeins fram í tímann varðandi þau verkefni sem þarf að takast á við á næstu árum þá er líklegt að þróunin hér á landi muni áfram vera í þá átt að búfjáráburðurinn sé geymdur í kjöllurum undir húsunum en kanna þarf sérstaklega samspil milli geymslustaðar og búfjárhúsanna með tilliti til mengunar. Líklegt er að búfjáráburðurinn verði áfram vatnsblandaður og að reynt verði að sameina meðhöndlun búfjáráburðarins þannig að hægt sé að nota nánast sömu tækni á allar gerðir búfjáráburðar en blanda aðeins vatni eftir þörfum. Ef hægt er að nota dælutækni við uppblöndun þarf ekki að fara með dráttarvélar í áburðargeymslurnar og þar með þurfa þær ekki að vera eins rýmismiklar af þeim ástæðum. Á þann hátt er hægt að draga úr kostnaði einfalda geymsluaðferðir og vera með flutninginn á búfjáráburðinum í lokuðu kerfi. Gera þarf nákvæmari kannanir á áhrifum ójafnaðar dreifingar á nýtingu búfjáráburðarins, einnig áhrif umferðar um túnin og aksturlags við dreifingu. Þá væri þarft að endurtaka og gera ítarlegri könnun á áhrifum niðurfellingar búfjáráburðar í svörð bæði út frá tæknilegum og jarðvegsfræðilegum sjónarmiðum.
HELSTU HEIMILDIR.
1. Gjerstang, Knut Erik og fl. 1990. Bygningslære. A/S Landbruksforlaget, Norge. 215 bls.
2. Grétar Einarsson, 1976. Vinnurannsóknir í fjósum. Íslenskar landbúnaðarrannsóknir, 8, 1-2:bls.27-47.
3. Grétar Einarsson, 1980. Áhrif húsagerðar á húsvist sauðfjár. Fjölrit Rala nr. 68. Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Reykjavík, 33 bls.
4. Grétar Einarsson, 1982. Málmristagólf í fjárhúsum. Freyr 78.árg. bls. 976-980.
5. Grétar Einarsson og Eiríkur Loftsson, 1988. Húsagerðir og húsvist sauðfjár. Ráðunautafundur 1988 bls. 87-95.
6. Guðmundur Jónsson, 1942. Búfjáráburður. Búfræðingurinn IX.árgangur. Ársrit "Hvanneyrings" og "Hólamannafélags" MCMLII.bls. 5-112.
7. Gunnar Bjarnason, 1966. Búfjárfræði. Bókaforlag Odds Björnssonar, Akureyri.
8. Jón Ólafur Guðmundsson, 1977. Gulvtyper och utgödslingssystemer i faarhus paa Island. Fjölrit á NJF seminar 23.-25.sept. 1977. Island. 6 bls.
9. Karlsson, Stig, 1991. Handledning för spridning av stallgödsel. Del 2 - flytgödsel. Jordbrukstekniska institutet. Meddelande nr. 432.
10. Magnús Sigsteinsson, munnlegar heimildir.
11. Ólafur Guðmundsson, 1966. Fljótandi mykja. Búnaðarblaðið, 6.árg. 1.tbl. bls. 4-5,8-9,17.
12. Ólafur Guðmundsson, 1972. Tækni við tæmingu haughús. Fjölrit. Ráðunautaráðstefna 20.-25.mars 1972. 3 bls.
13. Ólafur Guðmundsson, 1973. Tæming haughúsa. Handbók bænda 1973. Búnaðarfélag Íslands, bls. 319-331.
14. Ólafur Guðmundsson, 1976. Mykjudreifarar. Handbók bænda, 1976. Búnaðarfélag Íslands, bls. 260-270.
15. Rannsóknastofnun landbúnaðarins, bútæknideild. Skýrslur um búvélaprófanir. Ýmsar skýrslur.
16. Svensson, Lennart, 1991. Ammoniakavgång vid lagring av möt- och svingödsel.Jordbrukstekniska institutet. Meddelande nr. 443. Uppsala, Svíþjóð.
Grétar Einarsson
Rannsóknastofnun landbúnaðarins
Bútæknideild Hvanneyri |
|
|