|
|
Hálmur sem legusvæði fyrir nautgripi
Eiríkur Blöndal, Bútæknideild RALA
Með aukinni kornrækt síðustu ára fylgir aukið framboð á hálmi. Nokkuð er um að menn hafi notað hálminn sem undirburð fyrir nautgripi og á Kanastöðum í A-Landeyjum hefur verið gerð skipulögð athugun á notkun hálms til að skapa legusvæði fyrir mjólkurkýr, þar sem eldri hlaða er nýtt sem legusvæði fyrir gripina og þannig með einföldum hætti gert lausagöngufjós úr básafjósi.
Hálmdýnan eða taðið umbreytist eftir því sem á líður geymslutímann. Þetta getur gerst við loftfyrrða eða loftháða öndun örvera. Við loftháða öndun minnkar rúmmál hálmdýnunar og vatn gufar upp. Næringarefni bindast örverum og hætta á útskolun minnkar. Nái rotnunin fram að ganga er lokaafurðin mold. Mjög mikilvægt er að bera ríkulega undir í byrjun til að tryggja að það hitni vel í. Sé borið of lítið undir verður þurrefnisinnihaldið í hálmdýnunni lágt og dýnan verður þétt og loftlaus. Framhaldið verður þá loftfirrð gerjun (rotnun) sem gefur litla hitamyndun og metan og lífrænar sýrur verða til. Við eðlilegar aðstæður er hálmdýnan þurrust efst, þar sem nýr hálmur en meira vatn er síðan eftir því er neðar dregur. Eftir því sem tiltækar heimildir gefa upp er ekki veruleg hætta á því að mykja eða þvag renni frá hálmdýnunni svo nokkru nemi, en þó getur ófullnægjandi frágangur vatnslagna og drykkjaraðstöðu valdið því að mengað vatn renni frá taðinu. Við nýbyggingu er því sjálfsagt að gera drenlögn kringum húsið og eiga möguleika á sýnatöku úr frárennsli hennar.
Loftræsting verður að vera mjög ríkuleg annaðhvort með afkastamiklum loftræstiviftum eða stórum loftopum, þar sem hægt er að koma því við Þétting raka þar sem rakt loft mætir köldum fleti (bárustáli) getur verið vandamál Erlendis eru sumstaðar notaðir rakadrægir dúkar til að mæta þessu. Rakastigið verður oft hátt, en taka verður tillit til að loftræsting er líka mjög mikil og lofthiti lágur. Af þrifnaði og heilsufari kúnna að dæma er ekki ástæða til að ætla að rakinn sé vandamál með tilliti til velferðar kúnna, en tekin er fyrirvari um áhrif á byggingarefnin og ákvæði reglugerðar 671/1997. Reynslan á Kanastöðum sýndi að hiti og raki í fóðrunaraðstöðu og hálmhúsi fylgdi útihita nokkuð vel, enda var loftræsting mjög mikil.
Tafla 1. Rýmisþörf, hæðar- og rúmmálsvöxtur hálmdýnu.
 | Legusvæði m2/100 kg lífþunga | Hækkun mm/dag | Netto rúmmál haugs m3/mán*dýr | Hálmþörf kg/100 kg lífþunga |
| Áburður fjarlægður frá átplássi | 0,8-1 | 5-7 | ca 1 | 1-1,7 |
| Allur áburður í hálminn | 1,1-1,5 | ca 7 | ca 1,5 | 1,5-2,5 |
| Kanastaðir | 1,7 | 4,9 | 1,08 | 1,3 |
Nauðsynlegt er að húsið sé þannig úr garði gert að umferð dýra um það sé greið og sérstaklega er hætta á að svað og umferðarteppur myndist ef gripirnir þurfa að fara í gegnum þröngar dyr. Eftir reynslu okkar frá Kanastöðum og af erlendum heimildum að dæma þá má telja að gildin í töflu 1. megi nota til viðmiðunar hérlendis, hvað varðar rýmis- og hálmþörf, þ.e.a.s. ef hálmurinn er vel verkaður.
Frost í vatnslögnum í fjósi og mjaltaaðstöðu getur valdið vandkvæðum. Huga þarf því sérstaklega að frágangi lagna. Sumstaðar erlendis hafa einnig verið vandamál með flugur og nagdýr og því er nauðsynlegt að viðhafa varnir gegn þessum.
Til að moka hálmdýnunni út er heppilegt að nota gröfu eða traktor með sérstakri greip. Við útmokstur að Kanastöðum var notuð smávél af gerðinni Bobcat, með greip og til flutnings og dreifingar var notaður fjölnotadreifari af gerðinni Kverneland KD 1400. Einnig kemur vel til álita að geyma áburðinn í haug til frekari rotnunnar, og dreifa honum seinna. Þessi áburður hentar best í flög.
Ljóst er að til að fá nægjanlegan hálm til undirburðar, þá þarf umfang kornræktar að vera nokkuð mikil miðað við gripafjölda, eða kaupa þarf hálm frá öðrum kornræktendum. Hagkvæmni hálms til undirburðar verður því að skoða í samhengi við hagkvæmni kornræktar almennt.
Athugunin á Kanastöðum leiddi í ljós að notkun hálms til undirburðar fyrir mjólkurkýr er fyllilega raunhæfur kostur þar sem nægilegt framboð er á hálmi. Framboð á hálmi verður mjög bundið þróuninni í kornrækt. Athugunin hefur sýnt að heimfæra má reynslu nágrannaþjóða af þessu byggingarlagi yfir á aðstæður hérlendis og að við okkar aðstæður er mögulegt að skapa gripunum ágætt umhverfi með þessum hætti.
|
|
|