|
|
Framtíðarfjósið
Eiríkur Blöndal, Rannsóknastofnun landbúnaðarins,bútæknideild
og Magnús Sigsteinsson, Bændasamtökum Íslands
FORSENDUR
Til hvaða tíma?
Hvað eigum við að horfa til langs tíma í vangaveltum um framtíðarfjósið? Í þessu erindi munum við halda okkur við tímaramma sem miðar við eðlilega endingu stærri fjárfestinga í fjósbyggingum, 20-30 ár. Það má gera ráð fyrir því að bændur þurfi í verulegum mæli að aðlaga sig framtíðinni til þess að sporna við hækkun framleiðslukostnaðar, bæði hvað varðar fastan og breytilegan kostnað. Sífellt meiri kröfur til framleiðsluaðstöðu mjólkur og kjöts bæði hvað varðar sýnileg og mælanleg gæði, umhverfisþætti og aðbúnað dýra, gera það að verkum að hagkvæmni framleiðslunnar minnkar, nema gripið sé til róttækra aðgerða fyrr eða seinna.
Hverjir?
Hverjir munu svo stunda mjólkurframleiðslu á Íslandi á þessum tíma? Okkar tilgáta er sú að það muni fyrst og fremst vera bændur á jörðum þar sem atvinnugreinin er nú þegar stunduð. Framtíðarsýn mjólkurframleiðenda sé þannig að aðlaga framleiðslu sína og hagræða þannig að ábúendum séu búin viðunandi lífskjör.
Fjármagn
Hvaðan fáum við fjármagn til endurskipulagningar og hagræðingar á kúabúum? Við gerum ráð fyrir að þær aðstæður verði áfram ráðandi að ávöxtun eigin fjár í mjólkurframleiðslu sé takmörkuð í krónum talið og þar af leiðandi verði lítið um utanaðkomandi fjárfesta. Fjármagnið komi því fyrst og fremst frá lánastofnunum í þeim mæli sem veðhæfni eiganda leyfir, en síðan frá bændunum sjálfum, eigið fé. Aðgangur að fjármagni hlýtur að ráða miklu um aðlögun bónda hvað varðar endurbætur og nýbyggingar.
Staðan í dag
Nauðsynlegt er að átta sig á sterkum og veikum hliðum við framleiðsluaðstöðuna eins og hún er í dag á hverju búi. Er aðstaðan eins og hún er í dag í lagi hvað varðar vinnuaðstöðu, vinnutíma, heilsu gripa, aðbúnað gripa og hreinlæti og eru nettótekjur af framleiðslunni viðunandi?
Hvernig er raunverulegt ástand bygginga og innréttinga:
· Aldur.
· Viðhaldsþörf.
· Líftími bygginga.
Er möguleiki að nýta byggingarnar betur? Er e.t.v. skynsamlegra að fara yfir í aðra framleiðslu?
Hverjir eru möguleikarnir á stækkun?
· Er nægileg ræktun?
· Er mögulegt að kaupa eða leigja ræktun?
· Á hvaða vaxta- og afborgunarkjörum fást lán til framkvæmdanna?
· Er möguleiki að fá hæft vinnuafl? Hvar á það að búa?
Svo þarf að mynda sér skoðun á því hvernig draumaaðstaðan er. Þar væntum við að sé um að ræða framleiðsluaðstöðu sem gefur kost á eðlilegum fjölskyldutekjum eftir eðlilegt vinnuframlag í góðri vinnuaðstöðu. Gripirnir eru þar vistaðir í aðstöðu sem uppfyllir eins og kostur er þarfir þeirra. Jafnframt þarf að vera möguleiki á eðlilegu viðhaldi byggingarinnar og uppfærslu tæknibúnaðar.
Eigið vinnuframlag
Hverjum er ætlað að vinna við mjólkurframleiðsluna? Hversu mikið vill bóndinn sjálfur vinna? Venjuleg vinnuvika er 40 tímar í öðrum starfsgreinum. Hver er krafan um laun?
Markmið
Hvaða markmiði er stefnt að? Sem dæmi:
· Fjölga kúm úr 20 í 50.
· Minnst 3 milljónir í laun.
· Uppfylla reglur um aðbúnað gripa og fólks.
· Fullnægja þörfum dýranna betur.
Stjórnun
Hvernig verður haldið utan um stjórnunarlegan hluta búrekstrarins, þ.e. verkstjórn og forgangsröðun?
Fallhlífar
Hvar standa áætlanir okkar ef forsendur breytast? Er svigrúm fyrir stækkun, hvað ef styrkjakerfið breytist? Er líklegt að lánin lifi framleiðsluaðstöðuna? Leitast þarf við að gera byggingarnar þannig úr garði að sveigjanleiki sé fyrir hendi, en þar þarf auðvitað hver einstakur bóndi að gera sitt eigið áhættumat.
TÆKNILEGIR ÞÆTTIR Í MJÓLKURFRAMLEIÐSLU SEM KUNNA AÐ SETJA SKORÐUR
Kvóti
Við veljum hér að álíta að kvótinn sé ekki takmarkandi þáttur í sjálfu sér. Kvótaverð er tilkomið á markaði og vandamál framleiðanda snýr fyrst og fremst að því að halda framleiðslukostnaði nægilega lágum til að geta aflað sér eða haldið ákveðnu framleiðslumagni.
Land, ræktun
Við val á framtíðarfjósi er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir hversu miklir möguleikar eru á öflun gróffóðurs með hagstæðum hætti og hvort beitarmöguleikar séu nægilegir nærri fyrirhuguðu fjósi.
Vélbúnaður
Kostur er á ýmsum vélbúnaði bæði innan fjóss sem utan. Nauðsynlegt er að átta sig á afkastagetu þeirra tækja sem taka á í notkun og skoða vel samspil tæknibúnaðar og bygginga. Hámarka þarf nýtingu véla samtímis sem vinnuumhverfið þarf að vera í lagi.
Hæft vinnuafl
1. mynd. Framleiðsla l/klst, breytileiki eftir framleiðslumagni. Aðeins tekin með vinna í fjósi og við beit. Aðhvarfslína y=0,000110x+23,848; R2=0,68 (marktækt).
Þegar farið er út í fjárfestingar þarf að reyna að leggja mat á hversu mikil vinnuþörfin mun verða í nýja fjósinu og hverjum sé ætlað að vinna þessa vinnu. Margt bendir til að mikil eftirsókn eftir vinnuafli sé viðvarandi. Hin nýja eining þarf að gefa möguleika á að uppfylla kröfur sem gerðar eru um frítíma. Nokkur stærðarhagkvæmni er til staðar hvað varðar vinnuaflsþörf ef marka má innlendar rannsóknir. Á 1. mynd má sjá framleiðnina reiknaða í l/klst þegar aðeins er tekið tillit til vinnu í fjósinu og við beitina þegar bæði eru tekin með fjós með mjaltabás og án mjaltabáss (Eiríkur Blöndal 2000c).
Af innlendum og erlendum vinnurannsóknum má ráða að einn maður sem fær afleysingamann í fríum geti vinnulega séð ráðið við ca 25-60 kýr eftir því hvaða framleiðsluaðstæður hann býr við.
Fjarlægðir/ flutningsleiðir
Eftir því sem búin stækka aukast vandamál með flutninga, dýr þurfa að fara lengri leiðir til mjalta og á beit og gróffóður þarf einnig að flytja lengra að.
MIKILVÆGIR EIGINLEIKAR BYGGINGA TIL MJÓLKURFRAMLEIÐSLU
Stærð
Vitað er fjárfestingarkostnaður minnkar hlutfallslega þegar stærra er byggt. Einnig er þekkt að tiltekinn tæknibúnaður annar tilteknu framleiðslumagni og mikilvægt er að nýta hann sem best. Þá benda rannsóknir til þess að framleiðni á hvern unninn vinnutíma sé meiri þegar framleiðslumagn er aukið. Birgir Óli Einarsson (1999) fann við greiningu á búreikningum að hagkvæmni kúabúa felist í aukinni bústærð og framleiðslu, ásamt hárri afurðasemi. Løyland og Ringstad (2001) fundu einnig við skoðun á sögulegum gögnum mikla stærðarhagkvæmni fyrir kúabú í Noregi. Flaten og Giæver (1998) fundu sömuleiðis mikla stærðarhagkvæmni í mjólkurframleiðslunni. Erfitt er þó að segja til um að hve miklu leyti þessar niðurstöður, sem byggðar eru á sögulegum gögnum, eigi við fyrir þann sem er að ákveða stærð á sínu fjósi. Þar kemur til að það fjármagn sem þarf umfram það sem Lánasjóður landbúnaðarins lánar er nú mjög dýrt og dýrara eftir því sem menn nálgast veðhæfni eigna sinna. Einnig þarf að vera fyrir hendi raunhæf lausn á vinnuframlagi.
Gerð og byggingarefni
Oft kemur upp umræða um köld eða óeinangruð fjós og rannsóknir í nágrannalöndunum sýna að byggingarkostnaður þar er nokkuð lægri fyrir óeinangruð fjós en þau einangruðu, að því gefnu að um sé að ræða stórar einingar. Með köldu fjósi er átt við það að húsið sé ekki hitaeinangrað og að það sé loftræst svo mikið að hitastig inni sé u.þ.b. það sama og útihitastigið. Drykkjarkör og leiðslur þarf þá að frostverja. Ef loftræsting er ekki nægileg má búast við því að loftraki inni í fjósinu verði of mikill og orsaki bleytu. Þessi óeinangruðu fjós eru því höfð mjög mikið opin, veggir gisklæddir með timbri eða höfð á þeim stór loftop sem í er sett sérstakt vindnet sem koma á í veg fyrir of mikinn lofthraða (trekk) inni í fjósinu. Mænir er iðulega opinn eða útbúinn með útloftunarglugga. Loftræsting þessara fjósa er sem sagt yfirleitt án vélbúnaðar. Mjaltabás og mjólkurhús eru einangruð og e.t.v. upphituð. Kalt fjós getur verið hvort sem er lausagöngufjós með legubásum eða hálmdýnu. Berg (1996) fann m.a. eftir að hafa fylgst með byggingu sjö fjósa í Noregi á árabilinu 1989-1995 að óeinangruð búfjárhús sem eru rétt innréttuð og útfærð gefi ágæta aðstöðu fyrir búfé og hirði og séu samtímis umhverfisvæn. Erlendar rannsóknir sýna ennfremur að einföld hús með mikilli náttúrulegri loftræstingu hafa fleiri kosti en þann að vera ódýrari í uppsetningu, þ.á.m. þann að inniloft getur verið heilbrigðara (Pedersen 1999).
Það er hins vegar ekki auðhlaupið að aðlaga íslenskum aðstæðum hugmyndir manna um ódýr fjós erlendis. Okkar sértæku vandamál hérlendis eru m.a. erfiðleikar með mikil loftinntaksop á veggjum fjósa vegna slagveðursrigninga, slæmra skafbylja, ofviðra og tíðra veðrabrigða. Einnig setur langur innistöðutími, skortur á hentugum efnum til undirburðar og tiltölulega smáar rekstrareiningar skorður í þessu tilliti. Það er einsýnt að við þurfum að gera frekari rannsóknir sem miða að því að finna hagstæð byggingarefni og -aðferðir við íslenskar aðstæður.
Hvað varðar efnisnotkun í fjósum má nefna athugun RALA á notkun hálms til undirburðar á bænum Kanastöðum í Landeyjum. Í verkefninu var einnig farið yfir norrænar heimildir um hálmfjós. Áfangaskýrslu um þetta verkefni má finna á heimasíðu RALA, en einnig voru niðurstöður gefnar út í Handbók bænda vorið 2000. Þar kemur fram að hálmur sem legusvæði fyrir nautgripi er fyllilega raunhæfur kostur og getur verið hagkvæmur þar sem framboð af vel þurrum hálmi er nægilegt.
2. mynd. Einingahús eru kostur sem skoða ætti gaumgæfilega í framtíðinni.
Notkun ýmissa verksmiðjuframleiddra byggingahluta fer vaxandi, m.a. innréttinga og flórbita, en einnig eininga í þak og veggi. Svokallaðar samlokueiningar hafa að undanförnu í vaxandi mæli verið notaðar í fjósbyggingar hérlendis, en þær samanstanda af innra og ytra byrði úr stáli, sem límd eru saman með (polyurethan) einangrun. Byggingarkostnaður níu nýbyggðra fjósa var tekinn saman að undangengnum vettvangsrannsóknum starfsmanna RALA og Hagþjónustu landbúnaðarins haustið 2000. Þar kom fram að kostnaður við nýbyggingar er mjög breytilegur milli byggingarstaða og ekki er hægt út frá þeim gögnum að fullyrða að nýjar aðferðir eða byggingarefni hafi yfirburði kostnaðarlega séð.
Erlendis hafa menn töluvert notað einfaldari grundun landbúnaðarbygginga en almennt þekkist hérlendis. Þar er um að ræða að grunnurinn undir byggingunni er varinn frosti með einangrun, en ekki er grafið niður fyrir frostmörk, e.t.v. eru aðferðir við grundun fjósa verðar frekari rannsókna.
Niðurstaða
Leita þarf áfram hentugra byggingarefna í fjós. Ekki er ennþá hægt að skoða köld fjós sem raunhæfan möguleika hérlendis, nema í undantekningartilfellum, t.d. þar sem framboð á hálmi er verulegt. Rannsóknir kunna þó að leiða annað í ljós. Ljóst er þó að frostlaus hús hafa afgerandi kosti. Sjálfberandi burðarvirki gefur mun meiri sveigjanleika til breytinga seinna meir en þar sem mikið er af súlum undir þaki. Haughús geta ýmist verið undir fjósi eða til hliðar og ætti það fyrst og fremst að ráðast af aðstæðum á byggingarstað. Þar sem opnir haugtankar verða fyrir valinu ætti að skoða sérstaklega grundun hússins, þannig að hagkvæm lausn fáist. Loftræsting verður trúlega áfram vélræn í flestum tilfellum, en þörf er á að skoða ýmsar gerðir náttúrulegrar loftræstingar.
Skipulag
Helstu fjósgerðir fyrir mjólkurkýr eru:
· Básafjós.
· Básafjós með mjaltabás.
· Lausagöngufjós með legubásum.
· Lausagöngufjós með hálmdýnu.
Gera má ráð fyrir að legubásafjós verði langalgengasta lausnin í nýbyggingum á næstu árum. Við veljum því að einskorða umfjöllunina við þau í þessu erindi. Þrátt fyrir það er einsýnt að margir munu halda kýr á básum lengi ennþá. Það ætti ekki að útiloka þetta skipulag úr umfjölluninni. Það eru fjölmargar tæknilausnir sem auðvelda dýrum og mönnum tilveruna í básafjósum og margir telja þetta skipulag hagkvæmt.
LEGUBÁSAFJÓS - HVERS VEGNA?
Kostir:
· Kýrnar eru lausar.
· Varið legusvæði.
· Aðskilinn fóðurgangur.
· Yfirleitt góð frjósemi.
· Góð vinnuaðstaða við mjaltir og fóðrun.
Gallar:
· Einstaklingseftirlit erfitt.
· Sýkingarhætta milli kúa.
· Ekki auðvelt að mismuna kúm í gróffóðri.
· Ekki hægt að viðhafa mjaltaröð.
· Meira pláss þarf á hverja kú heldur en í básafjósi.
Þessi fjósgerð hefur verið sú langalgengasta erlendis í mörg ár. Sérstaklega þegar byggt hefur verið fyrir nokkuð stórar hjarðir. Á síðari árum hefur hún einnig verið algengust, þótt ekki sé byggt fyrir meira en 20-40 kýr.
3. mynd. Legubásafjós fyrir geldneyti. (Frá Landbrugets Raadgivningssenter í Danmörku).
4. mynd. Fjós með legubásum og hálmstíum fyrir kálfa og geldneyti. (Frá Landbrugets Raadgivningssenter í Danmörku).
Aðalhlutar lausagöngufjósanna eru legusvæði, fóðursvæði og mjaltasvæði. Auðvelt er að koma við sjálfvirkri kjarnfóðurgjöf með tölvustýrðum kjarnfóðurbásum. Erlendis er talið að einn kjarnfóðurbás geti annað 25-30 kúm. Við skipulag þessara fjósa þarf einkum að gæta að því að öll umferð kúnna frá legusvæði að mjaltabás og fóðursvæði gangi greiðlega. Kýrnar eru lausar á básunum og geta rölt á milli bása og fóðurgangs að vild. Vatnstrog eru höfð á nokkrum stöðum í fjósinu. Erlendis er talið hæfilegt að hafa eitt pláss við vatnstrog fyrir hverjar 10 kýr. Ef ferskt gróffóður er ávallt til staðar á fóðurgangi er ekki nauðsynlegt að allar kýrnar geti étið samtímis. Svíar segja t.d. að þá sé nóg að hafa pláss fyrir þriðjung kúnna í einu.
Í þessum fjósum þurfa kýrnar nokkru meira brúttópláss heldur en í básafjósi. Þau verða því oft heldur dýrari í byggingu heldur en t.d. básafjós með mjaltabás af sambærilegri stærð. Hins vegar eru kýr í lausagöngufjósum yfirleitt heldur hraustari en kýr í básafjósum. Mikil framför hefur orðið á síðustu árum í smíði básamilligerða og komið hafa á markaðinn mjúkar gúmmí- og gerfiefnadýnur sem henta vel í legubásana og auka þægindi og vellíðan kúnna. Í básunum má einnig hafa torf, sand eða hálmdýnu.
Í sumar lauk verkefni á vegum RALA þar sem lagt var mat á vinnuframlag í mjólkurframleiðslu. Helstu niðurstöður þess verkefnis voru að vinna við hirðingu kúa er heldur minni í fjósum með mjaltabás og að hagkvæmni stærðar-innar er veruleg vinnulega séð. Ekki var unnt að bera saman vinnu í básafjósum með mjaltabás og legubásafjósum.
Byggingar fyrir uppeldi
Samhliða auknum áhuga manna á legubásum fyrir mjólkurkýr hefur áhugi manna aukist á því að halda kvígur sem settar eru á til endurnýjunar kúastofnsins einnig á legubásum. Hér skal ekkert fullyrt um hversu algengt þetta verður en aðeins sýnd dæmi um hvernig menn hugsa sér uppbyggingu á þess háttar aðstöðu. Samkvæmt núgildandi aðbúnaðarreglugerð er heimilt að hafa geldneyti á alrimlagólfi. Ljóst er að legubásafyrirkomulag kallar á aukna byggingarstærð.
TÆKNI VIÐ FÓÐRUN
Frjáls aðgangur
Í gildi er undanþáguákvæði frá reglugerð 671/1997 um að fækka megi átplássum þegar kýr hafa frjálsan aðgang að fóðri. Samkvæmt því þarf að minnsta kosti þriðjungur kúnna að komast að fóðri samtímis. Þetta er í fullu samræmi við erlendar reglur. Þetta er hægt að nýta sér bæði á hefðbundnum fóðurgöngum og þar sem gefið er í gjafagrindur eða fóðurfærur.
5. mynd. Fjós Gunnars Jónssonar á Egilsstöðum, teiknað hjá Byggingarþjónustu Bændasamtaka Íslands árið 2000. Í fjósinu er mjaltaþjónn, stuttur fóðurgangur með færanlegum grindum og sérstakur súrkornsbás.
Fóðurfærur / færanlegar grindur
Undanfarið hefur verið talsverður áhugi á svokölluðum fóðurfærum eða færanlegum fóðurgrindum. Tæknilega séð virðast þessi tæki virka ágætlega. Óvissuþátturinn liggur í fóðurnýtingunni. Þessi tæki gefa takmarkaða möguleika á að hópaskipta hjörðinni við þær bústærðir sem við fjöllum hér um. Telja má þó fremur auðleyst að koma skipulagi þannig fyrir að mjólkandi kýr éti úr fóðurfærunni, en geldar kýr hafðar sér við venjulegan fóðurgang framan við hinn. Spurningin er hvort sú hópaskipting sé nægileg. Hugsanlegt er þannig að þegar fóðrað er með mjög góðu heyi og burðartími er dreifður að offóðrun verði á seinni hluta mjaltaskeiðs, en um þetta atriði er ekki vitað. Offóðrun er mjög dýr; 5% offóðrun getur þannig kostað um 4-5000 kr á hverja kú árlega. Alla vega er ljóst að vanda þarf mjög til gróffóðuröflunar þar sem þessi tækni er notuð.
Heilfóður
Með heilfóðri er átt við að gróffóðri og kjarnfóðri sé blandað saman og saxað áður en það er gefið. Fóðurfræðilega séð hefur heilfóður ýmsa kosti. Þar sem nauðsynlegt er að hafa fleiri en eina heilfóðurblöndu tiltæka daglega og vélbúnaður til blöndunar er dýr er líklegt að búið þurfi að vera stórt til þess að ná megi kostnaðarlegu hagræði. Þó má vera að einstakir bændur hafi aðgang að ódýrum fóðurefnum sem geta réttlætt þessa gerð búnaðar. Heilfóðri má koma á fóðurgang með ýmiskonar tæknibúnaði.
Gjafavagnar
Á boðstólnum eru ýmsar gerðir gjafavagna sem geta gefið rúllu- og ferbagga á fóðurgang. Ýmist er þeim ætlað að ganga á braut í lofti eða á hjólum eftir fóðurgangi. Margir þessara vagna eru rafknúnir, en einnig eru fánlegir bensín og gasknúnir vagnar. Margar þessara lausna eru þrautreyndar og hafa gott rekstraröryggi. Rúllusaxarar ýmiskonar hafa reynst misjafnlega.
Fjósvélar, lyftarar, traktorar
Nokkrir bændur nota lyftara með góðum árangri til að létta sér gjafir. Sumir hafa komið sér upp afrúllaraspjóti á lyftarann og afrúlla beint á fóðurgang, en aðrir nota lyftarann til að færa til rúllurnar, t.d. í afrúllara. Fjósvélar eru nettar og liprar og á þær má fá ýmsan búnað. Traktorsfær fóðurgangur í fjósi gerir mögulegt að nýta vélakost búsins vel.
Sjálffóðrarar fyrir kjarnfóður
Tölvustýrðir kjarnfóðurbásar hafa lengi verið notaðir erlendis og hafa verið settir upp í mörgum íslenskum lausagöngufjósum á síðustu árum. Sérstakir súrkornsbásar þekkjast einnig, en ekki er enn komin reynsla á þá hér.
Niðurstaða
Gert er ráð fyrir að heyskapur verði áfram um sinn mest í rúllu- eða ferböggum, pökkuðum í plast. Við nýbyggingar fjósa er æskilegt að gert sé ráð fyrir vélgengum fóðurgangi eða fóðurfæru/færanlegum grindum. Vélfær fóðurgangur gefur sveigjanleika til notkunar á ýmissri fóðrunartækni, t.d. er þá hægt að nota heimilistraktor sem mest við fóðurgjöf. Við endurbætur eldri húsa verður að meta aðstæður hverju sinni, en verði fóðurvögnum á braut eða á hjólum komið fyrir, eða fóðurfærum, teljum við það góða kosti.
Fóðrun smákálfa
Margt bendir til að svokallaðar kálfafóstrur muni verða enn algengari á næstu árum, sérstaklaga á stærri búum.
MJALTIR
Líklegt er að mjaltabásar og mjaltaþjónar verði jöfnum höndum notaðir í íslensk fjós á komandi árum. Erlendar rannsóknir sýna að vinnuþörf er nokkuð minni í fjósum þar sem mjaltir fara fram í mjaltaþjóni. Minnt skal hér á að hérlendis og víðast erlendis er notkun mjaltaþjóns háð undanþágu frá gildandi reglugerðum. Val einstakra bænda á milli mjaltabáss og mjaltaþjóns í nýtt fjós hlýtur að ráðast af aðgengi þeirra að fjármagni, vaxtakröfu, hugmyndum þeirra um tímakaup og viðhorfi til vinnu í fjósi yfirleitt. Um mjaltir er nánar fjallað í erindi Torfa Jóhannessonar á þessum fundi.
AÐLÖGUN BÓNDA AÐ FRAMTÍÐARAÐSTÆÐUM
Sumir byggja nýtt fjós eða endurnýja eldra
Hjá sumum bændum mun valið standa um það að byggja nýtt fjós fljótlega eða hætta mjólkurframleiðslu vegna lélegs ástands núverandi bygginga. Annars staðar getur verið hagkvæm-ara að breyta núverandi fjósi og e.t.v. byggja við til þess að skapa framtíðaraðstöðu.
Einhverjir munu sameinast
Ýmsar athuganir m.a. í Danmörku benda til þess að oft megi ná fram verulegum hagrænum ávinningi með aukinni samvinnu eða sameiningu á kúabúum. Nielsen o.fl. (1996) rannsakaði þannig tilfelli þar sem 6 bú með samtals 330 kýr var ætlað að sameinast. Niðurstöðurnar bentu til þess að ná mætti um 28% vinnusparnaði í fjósi, 23% lægri kostnað við byggingu eins fjóss miðað við 6. Á árabilinu 1991-1993 voru einnig settir á stofn sjö vinnuhópar í Danmörku þar sem 17 bú skoðuðu möguleika sína varðandi aukna samvinnu (Hedetof o.fl. 1993). Í 6 af 7 tilfellum gerðu þátttakendur ráð fyrir fjárhagslegum hagnaði af þannig samvinnu. Ljóst er að afkastageta véla er í mörgum tilfellum ekki fullnýtt. Einnig er ljóst að lækka má kostnað af ýmsum þáttum er varða fjósið, byggingu og rekstur ef notast er við stærri einingar. Litlar einingar hafa auðsjáanlega litla launagreiðslugetu.
Aðrir halda sínu striki
Í mörgum tilfellum eru menn í þeirri stöðu að byggingar eru í ágætu lagi og geta enst nokkur ár ennþá án verulegrar endurnýjunar eða endurbóta. Það eru auðvitað oft fleiri leiðir til þess að ná fram betri aðbúnaði dýra og betra vinnuumhverfi eða vinnulétti, en stórkostlegar breytingar á húsum. Gæta þarf þó að því að aðstaðan uppfylli gildandi lög og reglugerðir. Hér getur verið um að ræða aðkeypt vinnuafl sem léttir undir, léttari mjaltabúnað, auðveldari aðkomu og dreifingu fóðurs, undirburð undir gripi, meira rými fyrir ungviði, kaupa kvígur í staðinn fyrir að ala upp allar kvígur sjálfur svo eitthvað sé nefnt.
NIÐURSTAÐA
Veltuhraði í mjólkurframleiðslu er lítill. Byggingar (nýbyggingar, verulegar breytingar) þurfa að geta enst lengi hvort sem talað er um húsið sjálft eða tæknilegt skipulag. Nauðsynlegt er að skoða vel allar lausnir áður en ákvörðun er tekin. Leita ætti ráða hjá óháðum aðilum um lausnir og tæknibúnað sem býðst, og hafa þarf gott samráð við byggingar- og skipulagsyfirvöld strax frá upphafi. Allar verulegar breytingar ætti að fullhanna og gera kostnaðaráætlun áður en hafist er handa. Nauðsynlegt er að athuga vel notkunarmöguleika þeirra bygginga sem fyrir hendi eru ef tæknilegt ástand þeirra er gott og leggja mat á mismunandi lausnir varðandi breytingar og viðbyggingu til að ná fram betra vinnuumhverfi og aðbúnaði gripa og e.t.v. framleiðsluaukningu. Með slíkum breytingum má víða ná nokkuð sambærilegum árangri og með nýrri fjósbyggingu fyrir lægra verð. Takmarkaður aðgangur að hagstæðu fjármagni og e.t.v. einnig að hæfu vinnuafli takmarkar stærð þeirra fjósa sem byggð verða á næstu árum. Sameining kúabúa er vandasöm, en getur verið hagkvæmur kostur.
HEIMILDIR
Berg, K., 1995. Byggekostnader for bygninger til storfe og erfaringer med uisolerte husdyrrom. ITF rapport 71/1995.
Berg, K., 1996. Kostnadsjakt når driftsbygninger til storfe skal bygges. ITF melding 6/1996, 16 s.
Birgir Óli Einarsson, 2000. Athugun á hagkvæmni kúabúa með hliðsjón af nythæð og bústærð. Ráðunautafundur 2000, 294-302.
Birgir Óli Einarsson & Eiríkur Blöndal, 2000. Athugun á byggingakostnaði nýbygginga vegna mjólkurframleiðslu. Skýrsla til verðlagsnefndar búvara. Óbirt gögn.
Bragi Líndal, 2001. Persónulegar upplýsingar.
Daði Már Kristófersson, 2001. Persónulegar upplýsingar.
Eiríkur Blöndal, 2000a. Hálmur sem legusvæði fyrir nautgripi. Handbók bænda 2000, 127-129.
Eiríkur Blöndal, 2000b. Mælingar á vinnuframlagi í mjólkurframleiðslu. Aðferðir við mælingar og athugun á nokkrum verkþáttum í fjósum með mjaltabás. Ráðunautafundur 2000, 270-273.
Eiríkur Blöndal, 2000c. Vinnuframlag í mjólkurframleiðslu. Skýrsla til Verðlagsnefndar búvara. Óbirt gögn.
Grétar Einarsson & Eiríkur Blöndal, 1998. Fjósbyggingar - helstu gerðir, kostir og annmarkar. Freyr 94(7): 4-6.
Jóhannes Sveinbjörnsson, 2001. Persónulegar upplýsingar.
Landbrukets rådgivningssenter, 2001. Indredning av stalde til kvæg - Danske anbefalinger.
Landbúnaðarráðuneytið, 1997. Reglugerð nr 671/1997 um aðbúnað nautgripa.
Lárus Pétursson, 2000. Sjálfvirk mjaltatæki. Ráðunautafundur 2000, 276-277.
Lárus Pétursson & Snorri Sigurðsson, 2000. Tækni við fóðrun mjólkurkúa - þörf fyrir átpláss. Ráðunautafundur 2000, 288-290.
Lilleng, H., 1987. Husdyrromklima. Landbruksbokhandelen, Ås.
Løyland & Ringstad, 2001. Gains and structural effects of exploiting scale-economies in Norwegian dairy production. Agricultural Economics 24: 149-166.
Flaten & Giæver, 1998. Strukturendringer i norsk mjølkeproduksjon. Melding nr 18, Institutt for økonomi og samfunnsfag, Norges landbrukshøgskole, 179 s.
Magnús Sigsteinsson, 2000. Fjósgerðir. Ráðunautafundur 2000, 284-287.
Nielsen, V., 1996. Samarbeide mellem kvægbedrifter. Statens Husdyrbrugsforsøg, Forskningsrapport Nr 48.
Pedersen, S., 1999. Aerial Dust in Animal Houses. Efni lagt fram á 21. ráðstefnu NJF, 4 s.
Rørbech, N., 1996. Landbrugsbygninger grundkursus, kompendium. Jordbruksforlaget, 294 s.
Torfi Jóhanneson, 1994. Húsvist nautgripa - afurðir, velferð, vinna. Fjölrit Rala nr 173, 40 s.
Torfi Jóhannesson, 2001. Persónulegar upplýsingar.
Ennfremur norskar og sænskar reglur um aðbúnað mjólkurkúa.
|
|
|