|
|
Ašbśnašur smįkįlfa
Unnsteinn Snorri Snorrason,
Rannsóknastofnun landbśnašararins, Bśtęknisviš
Ein af forsendum žess aš vel takist til viš uppeldi smįkįlfa er aš viš tryggjum žeim góšan ašbśnaš frį fyrsta degi. Ķ žessari grein veršur fjallaš um ašbśnaš kįlfa į aldrinum 0-3 mįnaša. Į žessu tķmabili er markmiš meš fóšrun kįlfa aš žeir nżti vaxtargetu sķna til fulls, žannig aš viš 3ja mįnaša aldur hafi kįlfarnir nįš 90-100 kg žunga. Til žess žurfa žeir aš hafa ašgang aš śrvals gróffóšri, kjarnfóšri og mjólk. Alla žessa žętti žarf aš hafa ķ huga žegar viš hönnum ašstöšu fyrir smįkįlfa.
Ķ flestum eldri fjósum er gert rįš fyrir uppeldisašstöšu į rimlagólfum. Reynslan sem viš höfum af žeirri stķugerš er misjöfn. Erlendis hafa ašrar stķugeršir nįš śtbreišslu, t.d. hįlmstķur eša legubįsastķur. Ķ sumum löndum eru t.d. kröfur ķ ašbśnašarreglugeršum aš 0-3 mįnaša kįlfar hafi ašgang aš legusvęši meš heilu undirlagi.
Margir hafa leitaš leiša til aš bęta ašbśnaš 0-3 mįnaša kįlfa sem hafšir eru į rimlum, t.d. meš žvķ aš strį hįlmi į hluta rimlanna, en žvi fylgir mikil vinna viš śtmokstur og žrif. Žį hafa menn einnig sett upp sérstaka legubįsa ķ rimlastķunum fyrir kįlfa į žessum aldri. Slķkt hefur gefiš góša raun.
Hér veršur fjallaš um žaš hvernig viš getum breytt rimlastķum meš einföldum hętti og žannig bętt ašbśnaš smįkįlfanna. Noršmenn nota talsvert stķugerš sem žeir kalla "tråktalle". Sem viš gętum kallaš hallandi hįlmsvęši. Slķkar stķugeršir eru žekktar vķša annars stašar t.d. ķ Sviss og Žżskalandi.
Stķurnar eru žannig uppbyggšar aš gólfi stķunnar er skipt ķ tvennt, annars vegar ķ legusvęšiš og hins vegar įtsvęšiš eša athafnasvęši gripanna. Legusvęšiš hallar 7% frį innra enda stķunnar aš įtsvęšinu og er 20 sm hęrra en įtsvęšiš (sjį mynd 1). Innst į legusvęšiš er strįš söxušum hįlmi. Vegna hallans og umferšar gripanna skrķšur hįlmurinn smįm saman aftur eftir legusvęšinu nišur į gólf įtsvęšisins. Žašan er hann hreinsašur ķ burtu meš sköfu eša vélmokstri. Slķkt hefur aušvitaš įhrif į žaš hvernig viš mešhöndlum mykjuna. Einnig kemur til greina aš nota tréspęni eša sag sem undirburš. Žannig getur gólf įtsvęšisins veriš rimlagólf og viš getum nżtt hefšbundna tękni viš śtmokstur og dreifingu mykjunnar.
[myndatexti]
Mynd 1: Hér mį sjį einfalda mynd af žvķ hvernig stķa meš hallandi legusvęši lķtur śt. Teikning: Unnsteinn Snorri Snorrason.
Skošum nįnar hvernig stķa fyrir 15 kįlfa į aldrinum 0-3 mįnaša (100 kg žungir) gęti litiš śt. Fyrir žennan fjölda kįlfa žurfum viš stķu sem er 4,0 x 6,0 m aš innanmįli, sem viš skiptum upp ķ legusvęši og įtsvęši.
Legusvęšiš er 12 m2, žannig aš hver kįlfur hefur 0,8 m2 legusvęši og 1,6 m2 stķuplįss alls. Legusvęšinu veršur aš halla frį innri enda stķunnar ķ įtt aš įtsvęšinu um a.m.k. 7%. Legusvęšiš er haft 20 sm hęrra en gólf įtsvęšisins. Ęskilegt er aš undirlag legusvęšisins sé einangrandi gśmmķmotta. Sag hentar betur en spęnir sem undirburšur vegna žess aš žaš hefur meiri žurrkunareiginleika og trešst ekki eins fljótt nišur af legusvęšinu.
Naušsynlegt er aš stęrš og millibil gólfrimlanna į įtsvęšinu sé mišaš viš kįlfa į aldrinum 0-3 mįnaša. Hęfilegt er aš rimlarnir séu 10-12 sm breišir og bil į milli rimla sé 3 sm. Mikilvęgt er aš žaš sé žétt gólf 40 sm upp viš framhliš jötunnar. Įtsvęšiš žarf aš vera 2 m djśpt, žannig aš umferš kįlfa fyrir aftan žį kįlfa sem eru aš éta sé valdi ekki ónęši.
Į milli stķa er rétt aš hafa a.m.k. 1,3 m hįar milligeršir. Gott er aš hafa žęr lokašar aš nešan og opnar aš ofan (sjį mynd 2.). T.d meš lóšréttum teinum meš 8-10 sm millibili. Ef kįlfarnir sjį vel śt śr stķunum verša žeir rólegri og ekki eins varir um sig. Žetta gildir um milligeršir ķ öšrum stķugeršum fyrir smįkįlfa.
[myndatexti]
Mynd 2. Myndin er tekin ķ tilraunafjósinu į Įsi. Hér mį sjį sęllega NRF kįlfa ķ stķu meš hallandi legusvęši. Mynd: Unnsteinn Snorri Snorrason.
Gert er rįš fyrir aš hver kįlfur žurfi 30 sm įtplįss, žannig aš 15 kįlfar žurfa 4,5 m ašgang aš fóšurgang. Stķan okkar var 6 m breiš žannig aš viš höfum 1,5 m svęši afgangs viš fóšurganginn, žar sem e.t.v. mį koma fyrir sjįlfvirkri kįlfafóstru og kjarnfóšurbįs.
Fyrir 15 kįlfa er nóg aš hafa eina brynningarskįl. Mikilvęgt er aš vatnsflęši ķ hverri brynningarskįl sé um 10 l mķn. og brynningarskįlin į aš vera ķ um 50 sm hęš yfir gólfi. Einnig kemur til greina aš nota svokallaša sogventla (svķnaventla) og koma žeim žį fyrir yfir rimlagólfinu. Góš ašferš er aš festa žį meš kešju ķ loftiš, žannig aš kįlfarnir hafa örlķtiš svigrśm til aš fęra žį til og drekka śr žeirri stöšu sem žeim žykir best.
Tafla 1. Żmis stęršarmįl fyrir stķu meš hallandi legusvęši. Kįlfar allt aš 100 kg žunga.
Leguplįss į kįlf 0,8 m2
Alls rżmi ķ stķu į kįlf 1,5 m2
Įtplįss 0,3 m
Dżpt įtsvęšis 2,0 m
Gólf
- Breidd rimla 10-12 sm
- Bil milli rimla 3 sm
Halli į legusvęši 7%
Kostir stķugeršar meš hallandi legusvęši eru žeir aš kįlfarnir hafa gott legurżmi og geta legiš meš śtrétta fętur. Hér gefst kįlfunum fęri į aš liggja saman ķ hóp, en žaš er atferli sem viš sjįum oft ķ hįlmstķum. Minni hętta er į žvķ aš kįlfar, sem eru aš éta, trufli žį sem eru aš hvķla sig. Einnig er žaš talsveršur kostur viš žessa stķugerš aš hśn er tiltölulega einföld ķ smķšum. Galli viš stķur meš hallandi legusvęši er helstur sį aš viš erum meš nokkurn kostnaš tengdan hiršingu legusvęšisins. Bęši žurfum viš undirburš og eins žarf aš bera undir kįlfana daglega og verka frį žeim. Į móti kemur žaš aš kįlfarnir venjast umgengni mannsins, sem margir telja vafalaust mikinn kost.
Heimildir
Gjestang, Knut-Erik; Gravås, Lasse; Langdalen, John Petter og Lilleng, Harald, 1991. Bygninger på gårdsbruk. Landbruksforlaget: 288 s.
Landbrugets Rådgivningscenter, 2001. Indretning af stalde til kvęg. Tvęrfaglig rapport: 95 s.
|
|
|