|
|
Tækni við fóðrun mjólkurkúa
INNGANGUR
Að undanförnu hefur fjöldi svokallaðra legubásafjósa aukist talsvert hér á landi og í tengslum við það hafa framsæknir kúabændur í auknum mæli tileinkað sér nútíma tæknivæðingu við fóðrun í slíkum fjósum, tækni sem útbreidd er í nágrannalöndunum, s.s. samkeyranlegur fóðurgangur (t.d. Weelink), færibandafóðurgangur (Strangko) og annar sambærilegur búnaður. Í tengslum við það hefur verið nokkur umræða um hvaða kröfur þurfi að gera um hlutfallslegan fjölda átplássa í slíkum fjósum, og hefur m.a. verið gerð breyting á hérlendri reglugerð um aðbúnað nautgripa þar sem mörkin eru sett.
Í þessu erindi er reynt að útskýra hvers vegna það getur verið breytilegt hvaða kröfur þarf að gera og hvaða forsendur liggja að baki. Vonandi verður það til þess að auka einhverjum skilning á því hvers vegna ekki er sjálfgefið að allar kýrnar þurfi að geta étið í einu.
GAMLI TÍMINN - NÚTÍMINN
Öldum saman hefur innistaða á vetrum verið í ýmsum grundvallaratriðum óbreytt, fram undir þetta. Kýrnar hafa verið bundnar á básum, þangað sem þeim hefur borist þjónusta, t.d. í formi fóðrunar, mjalta og þrifa. Til hagræðingar hafa menn kosið að inna alla þjónustu af hendi á ákveðnum tímum dagsins, t.d. kvölds og morgna, og gripirnir verið afskiptalitlir þess á milli. Öll þróun sem orðið hefur, byggir mikið til á því að þessu fyrirkomulagi sé við haldið og þeirri hugmyndafræði sem það byggir á. Við höfum fengið steinsteypu, stálgrindahús eða límtré í staðinn fyrir spýtur, torf og grjót. Við höfum fengið breiða vélgenga fóðurganga í stað jata og meisa. Við höfum fengið rimla og ristaflóra. Við höfum fengið betri innréttingar, brynningu og loftræstingu. Við höfum fengið mjaltafötur og rörmjaltakerfi. Við höfum fengið þetta og fengið hitt, án þess að breyta hugmyndafræðilegu skipulagi. Af þessu fyrirkomulagi leiðir eðlilega að allar kýrnar gera í stórum dráttum alltaf það sama, allar í einu. Þær éta allar í einu, liggja allar í einu, jórtra allar í einu og eru mjólkaðar allar í "einu". Ekkert nema gott um það að segja.
Á seinni hluta tuttugustu aldar hefur ný fjósgerð rutt sér til rúms, þ.e.a.s. lausagöngufjós. Eins og oft er þegar nýjar tæknilausnir koma fram, þá getur verið nokkur vegur frá því að góð hugmynd kemur fram og þar til hún hefur þróast yfir í góða lausn. Þannig er með lausagöngufjós líka, og þó að sú fjósgerð hafi fljótlega náð nokkurri útbreiðslu, þá er það þó ekki fyrr en á allra síðustu árum sem segja má að lausagöngufjós séu að verða alls ráðandi þegar byggt er nýtt. Nú segjum við líka frekar "legubásafjós", einfaldlega vegna þess að reynslan hefur sýnt að legubásar eru lykilatriði í hönnun slíkra fjósa.
HVAÐ BREYTIST?
Í legubásafjósum eru kýrnar lausar og að miklu leyti frjálsar að því að gera það sem þeim sýnist, þegar þeim sýnist. Það er fyrst og fremst það sem er megin breyting á þeirra högum. Nú er ekki lengur þörf á því að gera sömu hlutina allar í einu. Þær ættu þá að geta legið í legubás þegar þær vilja og fengið sér að éta þegar þær vilja. Þá kemur að því hvernig þjónusta við kýrnar hefur breyst. Til þess að þær geti étið þegar þær vilja, þá þarf alltaf að vera aðgangur að fóðri, og alltaf að jafn góðu fóðri. Krafan sem gerð er til bóndans er sem sagt sú, að tryggja það að kýrnar hafi aðgang að fersku fóðri allan sólarhringinn.
Rannsóknir hafa sýnt að kýr eru ekkert mjög háðar því að fara allar á fætur á sama tíma og allar "í háttinn" á sama tíma. Hver kýr kemur sér upp sínum vanagangi, sem getur verið öðruvísi en hjá öllum hinum. Þannig kemst á ákveðið jafnvægi þar sem alltaf er einhver hluti kúnna sem er í bás, einhver hluti að éta og einhver hluti að gera eitthvað annað. Kýr sem eru lágt settar í virðingaröð geta t.d. séð sér hag í því að haga sinni stundaskrá þannig að hún skarist sem minnst við þær hæst settu, til þess að fá meiri frið fyrir þeim. Það skiptir ekki höfuð máli í því sambandi hvort að fjöldi átplássa eða legubása er nægur. Ef kvígan Huppa fer í taugarnar á frekjunni Skjöldu, þá rekur Skjalda hana í burtu óháð því hvort pláss er fyrir báðar eða ekki. Rétt er að taka fram að þó að svona atburðir virki svolítið fráhrindandi þá eru þeir alls ekki það tíðir að það réttlæti t.d. að hafa allar kýr alltaf bundnar, og reyndar hefur ekki tekist að sýna fram á að þetta hafi neikvæð áhrif á þær sem lægra eru settar. Þetta er hluti af náttúrulegri hegðan hópsins, og það er margt sem bendir til þess að allar kýrnar séu jafn ánægðar með þessa skipan mála.
RAUNVERULEG ÞÖRF FYRIR ÁTPLÁSS
Þegar svo er komið að atferlisþættirnir eru orðnir vel dreifðir yfir sólarhringinn, er í raun auðvelt að koma við samnýtingu á flestum stöðum, þó háð því hversu miklum tíma kýrnar verja hlutfallslega á hverjum stað. Það þykir sjálfsagður hlutur að hafa sameiginleg drykkjarker, t.d. eitt á hverjar 10 kýr, það þykir nóg að hafa einn kjarnfóðurbás fyrir hverjar 20-25 kýr, ein klóra getur dugað fyrir talsvert margar o.s.frv. Sama gildir auðvitað um átpláss við gróffóðrið. Það er svolítið misjafnt hversu miklum tíma kýrnar verja til áts á gróffóðri, háð gerð og gæðum fóðursins, átþörf kýrinnar o.s.frv., en gróflega má reikna með að kýrnar verji að meðaltali um fjórðungi af tímanum við gróffóðurát, sem þýðir að ef skipulagið innan hópsins væri fullkomið og hægt væri að nýta átplássin 100% þá þyrfti ekki nema eitt átpláss fyrir hverjar fjórar kýr. Það er auðvitað til of mikils ætlast að skipulagið sé svo fullkomið, og alltaf eru einhverjar sveiflur, t.d. á milli dags og nætur og eins dregur það kýrnar svolítið að þegar fóðri er bætt á, þannig að til þess að mæta því þarf að hafa heldur fleiri átpláss, og er oft miðað við að nýtingin á átplássunum sé um 75% (3/4) sem þýðir að það passar að hafa eitt átpláss fyrir hverjar þrjár kýr. Það er einmitt sú tala sem notuð er í reglugerðum flestra nágrannalanda okkar, að því gefnu að það sé aðgangur að fóðri allan sólarhringinn. Auðvitað má segja sem svo að til að tryggja að kýr hafi alltaf mjög greiðan aðgang að gróffóðri, megi hugsa sér að gera kröfu um eitt átpláss fyrir hverjar tvær kýr, en það er engu að síður mjög ríflegt og allar kröfur um átpláss umfram það eru í raun og veru byggðar á misskilningi.
Á nákvæmlega sama hátt má segja að krafan um að hafa einn legubás fyrir hverja kú sé óþörf líka þar sem hver kýr ver um 2/3 af tíma sínum í legubás og þó að nýtingin þar væri bara 75% myndi samt duga að hafa 8 bása fyrir hverjar 9 kýr. Það er mjög nálægt þeim viðmiðunum sem stundum eru notuð, þ.e.a.s. að það sé óhætt að hafa 10-15% fleiri kýr í fjósinu heldur en legubásarnir eru.
NIÐURLAG
Þegar hugað er að hönnun legubásafjósa hérlendis, má vera ljóst að stuttur fóðurgangur er lausn sem taka þarf alvarlega með í reikninginn. Færri átpláss en kýr og/eða geldneyti útheimtir hins vegar stöðugt aðgengi gripanna að fóðri og því mikilvægt að skoða tæknivæðingarmöguleika á því sviði, en þó ekki nauðsynlegt. Það er hins vegar ljóst að í stöðugri leit manna að ódýrari byggingarkostum, er þetta grundvallaratriði.
 |
|
|