|
|
Mælingar á vinnuframlagi í mjólkurframleiðslu.
Aðferðir við mælingar og athugun á nokkrum verkþáttumí fjósum með mjaltabás
1998-2000 hefur Bútæknideild RALA unnið að mati á vinnuframlagi í mjólkurframleiðslunni. Verkefnið er fjármagnað af Verðlagsnefnd búvara og RALA og er hluti af upplýsingaöflun nefndarinnar, m.a. vegna gerð nýs verðlagsgrundvallar fyrir kúabú.
Helstu atriði verkbeiðninnar voru:
- Að kortleggja vinnuframlag í mjólkurframleiðslu hérlendis, við núverandi aðstæður.
- Að rannsóknin skyldi ná yfir bú með mismunandi framleiðsluaðstæður og framleiðslumagn.
- Að þau bú sem væru með í rannsókninni hefðu sínar tekjur fyrst og fremst frá mjólkurframleiðslunni.
Rannsóknir á vinnu og vinnuframlagi fela almennt í sér kerfisbundnar athuganir á vinnu manna og þeim þáttum sem hafa áhrif á vinnuna. Þannig vilja menn ákvarða:
- Hagkvæmt vinnulag.
- Vinnumagn
- Þörf á mismunandi vinnulagi við mismunandi aðstæður.
Upphaflega var gert ráð fyrir að bú væru valin af handahófi, en það reyndist vera erfiðleikum bundið að fylgja þeirri aðferð. Búin voru þess vegna valin í samvinnu við ráðunauta. Bændurnir voru heimsóttir og vinna við hirðingu gripanna mæld, en einnig ýmsir aðrir verkþættir. Þá voru og skráðar ýmsir tæknilegir þættir er varða búreksturinn.
Tímamælingarnar voru gerðar með hjálp fartölvu og lítils excel „forrits“ og var verkum skipt upp í eftirfarandi höfuðþætti:
1. Vinna í fjósi.
2. Vinna við beit.
3. Vinna við áburð.
4. Vinna við jarðvinnslu.
5. Vinna við uppskerustörf.
6. Vinna við flutninga.
7. Vinna við viðhald.
8. Nýframkvæmdir.
9. Rekstur og stjórnun.
Þessum þáttum er síðan skipt upp eftir þörfum. Hver verkþáttur er greindur í undirþætti eins og þurfa þykir og fær sitt númer. Þannig eru „mjólka“ t.d. táknað með „ ;124“ og „sækja gripi á beit“ með „22“ ;.
Hvað varðar skráningu á tæknilegum þáttum þá er þar átt við skráningu á m.a.;
- Framleiðslu (á dag, á ári og kvóti).
- Flatarmál ræktunar, sundurliðað í tún, endurrækt, grænfóður og korn.
- Fjölda gripa í hinum ýmsu aldursflokkum.
- Gerð fjóss.
- Gerð og útbúnað mjaltabúnaðar.
- Úbúnaði til fóðrunar.
- Vélakosti.
- Mat manna á þörf fyrir nýframkvæmdir og mat manna á mest takmarkandi þáttum í framleiðslunni.
En ekki eru allir þættir rekstursins jafn auðmælanlegir, t.d. á þetta við um vinnu sem fer í stjórnunarstörf vegna mjólkurframleiðlunnar, yfirvinnu, vinnuálag og bindingu (bakvaktir). Til að fá mat á heildarvinnuframlagi verður því alltaf nauðsynlegt að áætla einhverjar stærðir.
NOTAGILDI VERKEFNISINS
Gögnin verða til afnota fyrir Verðlagsnefnd búvara. Einnig gæti verið gagnlegt að útbúa handbókarefni þar sem viðmiðunar vinnuþörf mismunandi verkþátta kæmi fram. Þannig væri ef til vill hægt að skapa upplýsingar sem nýttust í rekstrarstjórnun. Við spurningum eins og:
- Hvar er mestan breytileika að finna?
- Er ég að framkvæma óþarfar aðgerðir?
- Eru tilteknar tæknilausnir hagkvæmar miðað við tímasparnað?
Hvað varðar þá vinnuþætti sem sýna af sér mikinn breytileika í umfangi þá getur verið rétt að spyrja:
- Hvar er verið að vinna þessar aðgerðir?
- venær er verkið unnið?
- Hver vinnur verkið?
- Hvernig er verkið framkvæmt?
Ef til vill má þá finna frávik frá hagkvæmustu úrlausn verkefnisins og gera breytingar á vinnuskipulagi eða verklagi.
Þá væri æskilegt að geta metið þann ávinning sem tæknilausnir eða breyttar rútínur gefa af sér á móti þeim tíma sem skapast eða tapast, og þeim fjármunum sem til þeirra er varið.
ATHUGUN Á NOKKRUM VERKÞÁTTUM Í FJÓSUM MEÐ MJALTABÁS
Hér á eftir fer umfjöllun um nokkra mikilvæga verkþætti sem fara fram í og við fjósið. Umjöllunin einskorðast við þau fjós þar sem mjaltir fara fram í mjaltabás. Í 1. töflu má sjá þá verkaskiptingu sem liggur til grundvallar skráningu vinnu í fjósi og á beit:
Í 2. töflu er sýnt meðalvinnumagn sem hefur mælst fyrir þá verkþætti er reyndust vera umsvifamestir þeirra sem mældir voru í fjósi og við beiarstjórnun. Taflan sýnir einnig einfalt staðalfrávik mælt í klst/ár×1000 l („beitarstjórnun“ mælir hér ekki viðhald og nýlagningu girðinga, fyrir þá verkþætti eru sérstök númer)
Að sjálfsögðu eru margir þættir sem valda breytileika í vinnumagni bak við hverja framleidda einingu. Þar má t.d. telja tæknilausnir og nýtingu mannafla. Vinna við mjaltir er langumsvifamesti verkþátturinn í fjósinu og þar er því flesta vinnutíma að græða sé um einhverjar einfaldar úrbætur að ræða. Þetta er hins vegar sá verkþáttur sem virðist vera mest staðlaður, því hér finnum við minnstan hlutfallslegan breytileika (af þeim þáttum sem við hér fjöllum um). Samantekt á nokkrum tilgátum um orsakir breytileika fyrir nokkra verkþætti er sýnd í 3. töflu. verkþætti sýnist breytast með auknu framleiðslumagni. Ekki er hér um tölfræðilega marktækar niðurstöður að ræða, en það virðist helst vera vinnuþörf við mjaltir sem minnkar (mælt sem klst/framleiðslueiningu) við aukin umsvif.
ÞAKKIR
Bændunum sem hafa gefið okkur kost á að gera athuganir er þakkað. Baldur Helgi Benjamínsson, Daði Már Kristófersson, Sigurður Axel Benediktsson og Gísli Sverrisson hafa, auk höfundar, framkvæmt mælingar. Grétar Einarsson, Bjarni Guðmundsson og Hólmgeir Björnsson hafa allir gefið góð ráð um meðferð þeirra gagna sem safnast hafa.
HEIMILDIR
Barnes, R.M. 1980. Motion and Time Study Design and Measurement of Work . John Wiley & Sons, Inc, 689 s.
Grétar Einarsson 1976. Vinnurannsóknir í fjósum. Íslenskar landbúnaðarrannsóknir 8(1–2) : 27–47.
Keller 1965. Veiledning i arbeidsstudier. Kort meddelelse nr 3. Landbrukets Rationaliseringsfond, 34 s.
Keller, P. 1985 Metoder og utrustning för arbetsstudier. NJF-Utredning/rapport nr 19, 50 s.
KTBL 1998. KTBL- Tascenbuch Landwirtschaft 1998/99.
Landbrugets Rådgivningssenter 1997. Handbok for driftsplanlægning 1997.
|
|
|