|
|
Rekstur búvéla og reglubundið viðhald.
Höfundur: Grétar Einarsson, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Bútæknideild Hvanneyri
Rekstur búvéla og viðgerðir er stór liður við framleiðslu búvara í hefðbundnum búrekstri. Með vísan til búreikninga og nýgerðs verðlagsgrundvallar við mjólkurframleiðslu má reikna með því að þessi liður sé um 5% af heildarframleiðslukostnaði. Í erlendum athugunum kemur í ljós að viðgerðar- og viðhaldskostnaður er um helmingi meiri en olíu- og smurkostnaður þegar litið er á heildarmyndina. Fyrir utan beinan viðgerðarkostnað koma til áföll vegna þess að ekki er hægt að framkvæma verkin á þeim tíma sem hagstæðast er fyrir búreksturinn. Oft eru þau kölluð kostnaður vegna kjörtímafrávika.
Með skipulögðu viðhaldi á vélakosti, sem er í góðu ásigkomulagi, má í flestum tilvikum koma í veg fyrir bilanir þegar mest liggur við, t.d. við vorverk og uppskerustörf. Vel skipulagt viðhald, eins og regluleg olíuskipti leiðir til þess að vélin vinnur betur, slit verður minna og ending vélanna verður meiri. Einnig getur það leitt til þess að bilanir eða gallar uppgötvast mun fyrr og tjón af þeim ástæðum verður því mun minna en ella. Kannanir erlendis sýna að því fyrr sem ágallar uppgötvast, því fyrr er að jafnaði hægt að koma í veg fyrir kostnaðasamar viðgerðir.
Ástæður vélabilana.
Eðlilega eru ástæður bilana af ýmsum toga. Þær geta stafað af einni ákveðinni bilun eða verið keðjuverkandi áhrif ýmissa þátta. Einnig má rekja ástæðurnar til þess er stjórnar tækinu eða til ágalla við framleiðslu tækisins. Þá má líka nefna bilanir sem hvorki hægt að rekja til notandans eða galla í tækinu. 0rsakavöldum að bilunum má skipta upp í nokkra þætti.
1. Aldur vélarinnar og eðlilegt slit. Af eðlilegum ástæðum er þetta algengasta ástæðan fyrir bilunum. Í erlendum rannsóknum er þó ekki alltaf eðlilegt samhengi þarna á milli sem væntanlega má rekja til að reglubundnu viðhaldi er oft ábótavant. Þessari gerð bilana er ekki hægt að komast hjá en hægt er að draga úr tjónum með fyrirbyggjandi viðhaldi. Með reglubundnu viðhaldi og þjónustubók og t.d. reglubundnum olíuskiptum má draga úr tjónum af þessu tagi og auka endingartíma vélanna.
2. Óhöpp. Það er erfitt að útiloka slys og óhöpp en reglubundið viðhald dregur úr líkum á þeim. Dæmi um slík óhöpp er þegar utanáliggjandi olíuslanga gefur sig og vökvakerfið tæmist án þess að ökumaður taki eftir því. Slík óhöpp geta verið gríðarlega kostnaðarsöm.
3. Efnis- og samsetningagallar. Þó að innra gæðaeftirlit hjá vélaframleiðendum sé í góðu lagi koma alltaf upp tilvik þar sem verksmiðjugallar koma fram. Ef t.d. ein tegund vélabilunar er gegnumgangandi hjá einum vélaframleiðanda af tiltekinni gerð er naumast við notandann að sakast. Því þarf að kanna hvaða skilyrðum ábyrgð vélanna er og vera í nánu sambandi við framleiðanda eða umboðsmann og fylgjast með hvort fleiri notendur hafa orðið fyrir sams konar óhöppum.
4. Ófullnægjandi viðhald. Margar bilanir má rekja til þess að viðhaldsaðgerðir eru vanræktar eða ranglega útfærðar. Algengir ágallar eru að olíuhæð á mótor og drifbúnaði er ekki nægileg, ekki notuð rétt tegund olíu og síuskipti eru vanrækt. Kostnaður við að halda þessum hlutum í lagi er tiltölulega lítill miðað við þær afleiðingar sem geta orðið. Einmitt þetta er atriði sem mjög brýnt að framfylgja með tilkomu ýmisskonar vökvaskiptinga í nýrri gerðum dráttarvéla.
5. Röng notkun vélanna. Athuganir sýna ótvírætt að mikill hluti bilana stafar af því að vélunum er ranglega beitt. Þeim ofgert eða notaðar á þann hátt sem framleiðandi gerir ekki ráð fyrir. Þessi atriði valda oft mjög kostnaðarsömum viðgerðum. Dæmi um ranga notkun á dráttarvélum er þegar þeim er ætlað að skila miklu afli á of litlum snúningshraða mótors. Í því sambandi má nefna ósamræmi milli ökuhraða og snúningshraða á mótor eða með öðrum orðum mótorinn vinnur ekki á þeim hraða sem gefur hámarks snúningsvægi. Annað algengt dæmi er röng notkun á mismunardrifslásum sem geta valdið gríðarlegu aukaálagi. Til að beita vélunum rétt er nauðsynlegt að hafa aðgengilegar leiðbeiningar en þær eiga að fylgja vélunum. Þá er æskilegt að seljendur vélanna leiðbeini eftir því sem kostur er um rétta notkun og helst að þeir fylgi þeim eftir þegar vélarnar eru komnar í notkun.
6. Ófullnægjandi viðgerðir. Í rannsóknum sem gerðar hafa verið í Svíþjóð kemur fram að viðgerðir, sem eru rangt framkvæmdar, eru mjög algengar. Það á einkum við um viðgerðir sem eru gerðar heima á býlunum. Algengustu orsakirnar eru röng samsetning og rangar stillingar, sér í lagi er hreinlæti ábótavant. Bilanir af þessu tagi leiða í besta falli til að kaupa verður nýja varahluti en þær hafa einnig oft í för með sér afleiddar bilanir, þ.e. bilanir sem valda keðjuverkandi skemmdum og geta orðið mjög kostnaðarsamar. Því verður að meta vandlega í hverju tilviki hvort rétt sé að framkvæma viðgerðina heima fyrir eða fá fagmann til verksins. Misheppnaðar viðgerðir geta einnig átt sér stað á sérhæfðum verkstæðum en þá er viðskiptavinurinn í flestum tilvikum tryggður gegn ágöllum.
7. Frestun á eðlilegu viðhaldi. Bilanir af þessu tagi eru mjög algengar og hafa oft í för með sér mikil fjárútlát. Með því að leiða hjá sér einkenni, sem fram koma vegna þess að viðhaldi er ábótavant, getur tjón af því tagi orðið verulegt. Sem dæmi um þannig tjón má nefna að gírkassar og vökvakerfi nýrri gerða af dráttarvélum eru með sameiginlegt olíukerfi. Ef trassað er að skipta um olíu og síur geta málmagnir farið um allt kerfið og jafnvel í vinnutæki sem eru knúin frá dráttarvélinni. Viðgerðir af þessu tagi eru að jafnaði mjög kostnaðarsamar. Bilanir eða eðlilegt viðhald, sem tekið er á strax í upphafi, hafa í þeim samanburði tiltölulega lítil útgjöld í för með sér.
Hér að framan hefur í stuttu máli verið vakin athygli á nokkrum þáttum til að draga úr viðhaldskostnaði við rekstur búvéla en ekki er svigrúm til að taka það til nánari umfjöllunar að sinni. Til að hafa góða stjórn á viðhaldsþáttum er nauðsynlegt að koma sér upp skipulegri skráningu á viðhaldsvinnu við vélarnar og fylgja þeim þætti eftir með reglubundnum hætti. Sú vinna skilar sér örugglega með minni tilkostnaði við framleiðsluna.
Heimildir:Við samantekt efnisins hefur einkum verið stuðst við, Mats Bohm og Nils Bengtson, (1993). Minska maskinkostnaderna med planerat förebyggande underhold. Meddelande 442. Jordbrukstekniska institutet, Svíþjóð. |
|
|