Sog hjá smákálfum - júgurskemmdir hjá kvígum
Jóhann B. Magnússon, búfræðikandidat.
(Bændablaðið 1997)
Veturinn 1994-1995 var gerð atferlisathugun á smákálfum í fjósi Bændaskólans á Hvanneyri. Athugunin var samvinnuverkefni Bútæknideildar Rala og Bændaskólans, undir stjórn Jóhanns B. Magnússonar. Sérstaklega var fylgst með atferli þeirra er tengist sogi. Kálfaeldi í hópstíum hefur oft í för með sér að sog milli kálfa verður að ávana á fyrsta mánuði. Þegar spenar og júgur eru sogin komast júgurbólgusýklar inn í júgurvefinn og geta verið búnir að skemma hann varanlega áður en kvígan ber. Könnun sem gerð var jafnhliða meðal 240 bænda á Suðurlandi og í Borgarfirði sýndi að hjá þeim voru 17,5% kvígna með júgurbólgu við fyrsta burð og 8,3% með ónýtt júgur eða júgurhluta.
Markmið athugunarinnar var að kanna hvort fóðrunaraðferð hefði áhrif á sogatferli hjá smákálfum. Leitast var við að svara spurningum svo sem: Hvort kálfar svali sogþörf jafnt allan sólarhringinn? Hvort svölun á sogþörf sé breytileg eftir því hvernig þeir eru fóðraðir (túttur eða fötur)? Hvort gjafatíðni hafi áhrif (tvisvar eða fjórum sinnum á dag)? Hvernig sogatferli breytist með aldri?
Kálfahópum var annars vegar gefin mjólk í fötum á fóðurgangi, og hins vegar úr túttufötum, þar sem tútturnar voru í 5-10 cm hæð yfir herðakambi. Túttukálfarnir höfðu tútturnar allan sólarhringinn nema rétt á meðan þær voru þrifnar en föturnar voru teknar frá fötukálfunum þegar kálfarnir voru búnir að drekka. Allir kálfarnir fengu 6 lítra af mjólk á dag og höfðu frjálsan aðgang að þurrheyi, kjarnfóðri og vatni.
Sogatferlið var mest áberandi í 15 mínútur rétt fyrir gjafir og nokkra stund (15-30 mínútur) eftir gjafir. Einnig var sog þegar umgangur var í fjósinu og þegar kálfarnir stóðu upp eftir að hafa legið lengi. Heita má að allt sogatferli túttukálfanna hafi beinst að túttunum. Þeir sugu tútturnar 15-30 mínútur í hvert mál. Utan mála sugu þeir allir tútturnar en aðeins í stuttan tíma í einu. Aldrei greindist sog milli túttukálfanna.
Sogatferli hjá fötukálfunum einkenndist af að þeir sleiktu og sugu milligerðir, rimlana í gólfinu, andlit, háls og júgurstæði hvers annars. Í kjölfar mjólkurfóðrunar kom alltaf fram sog á milli einhverra kálfa.
Með auknum aldri styttist heildartími sogs hjá öllum kálfunum og það greindist minna utan gjafatíma. "Túttukálfarnir" lágu meira en hinir og gefur það til kynna að þeir hafi náð að fullnægja sog- og næringarþörfinni betur.
Túttufötur líkja eftir náttúrulegum aðstæðum. Með slíkri fóðrun er minni hætta á að mjólk lendi í vömbinni og valdi þannig skitu hjá kálfunum og munnvatnsframleiðsla verður meiri og þar með betri nýting á mjólkinni.
Kálfar sem fá mjólk úr túttum ná yfirleitt að fullnægja sögþörf sinni á meðan á fóðrun stendur og þannig er að miklu leiti hægt að koma í veg fyrir næringarlaust sog kálfa. Tútturnar verða að vera hjá þeim allt mjólkurfóðrunarskeiðið og einnig fyrst eftir að hætt er að gefa þeim mjólk. Mjög áríðandi er að kálfarnir hafi strax frá fyrstu viku einnig aðgang að fersku vatni, fái nægju sína af góðu gróffóðri og séu í rúmgóðum hlýlegum stíum. Allir þessir þættir auka á vellíðan kálfanna og minnka þar með þörf þeirra til að leita eftir huggun með sogi.
Gott uppeldi styrkir gripina þannig að þeir verða sterkari fyrir og fá síður júgurbólgu, fóðursjúkdóma eða annað slen. |