Húsakostur við sauðfjárrækt
Grétar Einarsson, bútæknifræðingur
Á þessari öld hafa átt sér stað margháttaðar breytingar á gerð fjárhúsa en þær hafa á hverjum tíma mótast af afkomu greinarinnar, opinberum ákvörðunum einkum hvað varðar fjármagn, tækninýjungar og viðhorfum til aðbúnaðar bæði er snertir vinnuaðstöðu og búféð. Að auki hafa bætst við verðsveiflur á afurðum og aðföngum og nú á síðustu árum gjörbreytt tækni við fóðuröflun. Sem kunnugt er eru afkomumöguleikar í greininni mjög erfiðir um þessar mundir og því er húsakostur einn af þeim þáttum sem teknir eru til skoðunar í ljósi breyttra aðstæðna.
Það eru því mörg sjónarmið og matsþættir sem koma til skoðunar þegar meta á hvaða húsagerðir kom til álita við framleiðsluna . Grundvallaratriðið er eftir sem áður það sama og við aðra framleiðslu að útlagaður kostnaður skili sér sem best aftur í afurðum og ásættanlegri vinnuaðstöðu. Í sjálfu sér gerir féð ekki kröfur um margbrotin hús. Ef þau eru þurr og laus við dragsúg líður fénu yfirleitt vel í þeim nema þegar það er nýrúið þarf að vera unnt að halda um eða yfir 10 gráðu hita. Þessi staðreynd hefur margoft komið fram í húsvistartilraunum og þarf því ekki að fjölyrða frekar um hana. Hins vegar hafa menn farið inn í ýmsa framleiðsluferla sem kallað hafa á margbrotna og kostnaðarsama aðstöðu. Í töflunni hér að neðan eru sýndir útreikningar sem unnir eru út frá forsendum sem Stofnlánadeild landbúnaðarins setur hvað varðar fjámagnsfyrirgreiðslu og matstölum sem tengdar eru byggingavísitölu og svo ýmsum tæknilegum forsendum en þær tengjast beint húsagerðinni.
SAMANBURÐUR Á BYGGINGA- og REKSTURSKOSTNAÐI
FYRIR MISMUNANDI TEGUNDIR HÚSA YFIR FÉ OG HEY
Byggingakostnaður janúar 1997, byggingarvísitala 218,0
Grunnur endurskoðaður mars, 1994. Lánshlutfall og styrkir skv. gildandi reglum (styrkur ársins 1995) |  | |
| Haugur: | Taðhús | Grunnur kj. | Grunnur kj. | Grunnur kj. | Djúpur kj. | | |
Einangrun: | Nei | Nei | Nei | Já | Já | | |
Heygeymsla: | Þurrhey | Þurrhey | Flatgryfja | Þurrhey | Flatgryfja | | |
Hússtærð, fé: | 400 | | | | | | | |
| Byggingakostnaður: | | |
| Byggingarkostnaður, fjárhús | ISK | 5.366.400 | 4.916.704 | 4.916.704 | 5.164.640 | 5.164.640 | | |
| Byggingarkostnaður, kjallari | ISK | 0 | 2.826.720 | 2.826.720 | 2.826.720 | 4.220.320 | | |
| Byggingarkostnaður, hlaða | ISK | 4.850.880 | 4.850.880 | 6.508.548 | 4.850.880 | 6.508.548 | | |
Byggingarkostnaður alls: | ISK | 10.217.280 | 12.594.304 | 14.251.972 | 12.842.240 | 15.893.508 | | |
| Fjármögnun: | | |
| Lán, Stofnlánadeild, til fjárhúsa | ISK | 3.219.840 | 2.950.022 | 2.950.022 | 3.098.784 | 3.098.784 | | |
| Lán, Stofnlánadeild, til kjallara | ISK | 0 | 282.672 | 282.672 | 282.672 | 422.032 | | |
| Lán, Stofnlánadeild, til hlöðu | ISK | 2.667.984 | 2.667.984 | 3.254.274 | 2.667.984 | 3.254.274 | | |
| Lán alls: | ISK | 5.887.824 | 5.900.678 | 6.486.968 | 6.049.440 | 6.775.090 | |
| Styrkur, kjallari | ISK | 0 | 757.740 | 757.740 | 757.740 | 1.363.932 | | |
| Styrkur, hlaða | ISK | 504.722 | 504.722 | 1.692.792 | 504.722 | 1.692.792 | | |
Styrkur alls: | ISK | 504.722 | 1.262.462 | 2.450.532 | 1.262.462 | 3.056.724 | | |
Eiginfjárþörf: | ISK | 3.971.929 | 5.578.680 | 5.476.646 | 5.681.574 | 6.231.071 | | |
| Kostnaður á ári: | | |
| Vextir & afborgun til Stofnlánadeildar | ISK/ár | 301.577 | 302.235 | 332.265 | 309.855 | 347.023 | | |
| Fjármagnskostnaður af eigin fé | ISK/ár | 310.711 | 436.402 | 428.420 | 444.451 | 487.436 | | |
| Viðhald & skattar | ISK/ár | 51.086 | 62.972 | 71.260 | 64.211 | 79.468 | | |
| | | | | | | | |
| Árskostnaður alls (Stld. 2% vxt, eigið fé 6% vxt) | ISK/ár | 663.374 | 801.609 | 831.945 | 818.517 | 913.927 | | |
| Árlegur kostnaður á kind: | | |
| Árskostnaður á kind (Stld. 2% vxt, eigið fé 6% vxt) | ISK/ár/kind | 1.658 | 2.004 | 2.080 | 2.046 | 2.285 | | |
| Árskostnaður á kind (6% vxt af öllu fjármagni) | ISK/ár/kind | 2.056 | 2.402 | 2.518 | 2.455 | 2.742 | | |
| Árskostnaður á kind (6% vxt af öllu fjármagni) | ISK/ár/kind | 1.132 | 1.479 | 1.479 | 1.531 | 1.703 | | |
Í töflunni er í öllum tilvikum miðað 400 kinda hús. Þar kemur fram að stofnkostnaður fer upp í allt að 15,9 milljónir króna ef miðað er við velþekkt fyrirkomulag með heygeymslu og djúpri taðgeymslu sem þýðir um 2300 kr árskostnað á kind miðað við að styrkir fáist greiddir eins og lög kveða á um,en óvíst er um þær greiðslur sem stendur. Nokkuð má draga úr þessum kostnaði með því að nota grunnar taðgeymslur eða í um 2000 kr á ári og í um 1600 kr með því að notast við taðgólf. Ofangreindar tölur hækka verulega eins og fam kemur í töflunni ef lánin eru öll á 6% vöxtum eins sjá má í niðurstöðunum. Á seinni árum hefur hlutdeild rúllubaggaverkunar færst sífellt í vöxt og er nú talið að um 70% af heyfeng landsmanna sé í þannig geymsluformi. Hin almenna reynsla er sú að ekki sé nauðsynlegt að byggja yfir heyfenginn í rúllum heldur þurfi einungis aðstöðurými í eða við húsin. Stofnkostnaður við þannig hús yrði samkvæmt áðurnefndum forsendum án aðstöðurýmis um 9,4 milljónir með vélgengum kjallara, um 7,4 með grunnum og um 5,4 í taðhúsum. Árskostnaður á kind yrði þá um 1465 kr niður í um 915 kr í taðhúsum. Í öllum tilvikum er miðað við uppsteypt hús en vitað er að hægt er að byggja mun ódýrari hús úr stálgrind sem burðarvirki, en talið er að þau séu um 15-20% ódýrari. Að auki má nefna að með nýrri gjafatækni í tengslum við rúllubaggana má gera ráð fyrir um 15% sparnaði í gólfrými. Í grófum dráttum yrðu áðurnefndar tölur þá 880 kr með vélgengum kjallara og um 550 kr á vetrarfóðraða kind á ári í taðhúsum.
Margir hafa efasemdir um að taðhúsin séu raunhæfur kostur við hýsingu fjárins. Gerðar hafa verið nokkrar tilraunir og athuganir varðandi taðgólfin og má í stuttu máli segja að þau komi einkum til greina þar sem fóðrað er á þurrlegu heyfóðri, sauðburður á þeim tíma að fénu sé hægt að sleppa nokkurn veginn jafn óðum út úr húsunum eða beri að mestu leyti úti við. Einnig að loftraki í húsunum sé að jafnaði ekki yfir 80% en því má að jafnaði halda ef húsin eru vel loftræst. Ef loftraki er langtímum saman mjög hár má fleyta sér yfir þau tímabil með undirburði. Við vetrarrúning geta orðið verulegar skemmdir á ullinni nái húsin að blotna. Takist ekki að uppfylla þessi skilyrði er vissara að gera ráð fyrir grindahúsum.
Gjafatækni.
Gjafatæknin hefur að mestu verið óbreytt frá því að steinsteypan og bárujárnið kom til sögunnar við gerð fjárhúsa. Megin reglan hefur verið sú að allt féð komist að garðanum eða jötunni í einu. Fyrir því eru ákveðnar forsendur sem í megin atriðum byggja á að heyforðinn sé takmarkaður. Út frá þeim forsendum hefur innra skipulag húsanna mótast. Í þessum hefðbundnu húsagerðum voru á vegum Bútæknideildar Rala gerðar all umfangsmiklar athuganir til að kanna vinnu við vetrarhirðingu sauðfjár. Úr mælingunum komu í stórum dráttum fram eftirfarandi niðurstöður yfir daglega "nettó" vinnu í húsunum. Þegar gefið er laust þurrhey voru þær:
Y = 11,9 + 0,335X, þar sem Y = mannmín/ dag og X= fjárfjöldi.
Þegar gefnir eru þurrheysbaggar:
Y = 8,8 + 0,219X,
og þegar gefið er úr votheysgeymslum:
Y = -2,0 + o,427X.
Heygjöfin er megin hluti vinnunnar eða 60-80% af heildarvinnunni. Úr þessum jöfnum má lesa að vinnan, þegar gefið er laust þurrhey, er um 35-40 mín/dag á 100 kindur háð fjárfjölda , 23-31 mín þegar gefið er bundið hey og 41-43 mín við votheysgjafir. Sambærileg tækni er notuð í öllum tilvikum þ.e. einungis handverkfæri og vagnar. Vert er að árétta að hér er einungis um að ræða daglega vinnu í húsunum en ekki er meðtalin vinna t.d. við eftirlit á fénu,aðdrætti, verkstjórn, viðhald og fleira sem tengt er rekstri búsins.
Eftir því sem fóðurverkun í rúlluböggum hefur aukist er áhugi fyrir breyttri fóðrunartækni. Einkum þykir áhugavert að setja rúllurnar í heilu lagi í sérsmíðaðar gjafagrindur í stað þess að gefa á garða. Skipulegar tilraunir hafa verið í gerðar undanfarin tvö ár þar sem bæði er verið að þróa tæknilega útfærslu grindanna og rannsaka atferli fjárins. Fyrstu niðurstöður benda til þess að ná megi sambærilegum árangri við fóðrun úr gjafagrindum þegar vissum skilyrðum, sem rannsaka þarf þó mun betur, er fullnægt. Þessari aðferð fylgja augljósir kostir og má þar nefna að vinna við fóðrun minnkar stórlega þegar viðeigandi aðstæður eru fyrir hendi. Þá hefur verið bent á að stöðugur aðgangur að fóðri samsvari betur átvenjum fjárins heldur en fóðrun á afmörkuðum tímum sólarhringsins. Einnig má nefna að gjafagrindurnar taka mun minna rými í húsunum en garðar og er jafnvel rætt um 15-20% minni gólfflöt en við hefðbundna gjafatækni. Má gróft áætla að það svari til 200-400 kr á kind á ári vegna kostnaðar við húsrými.
Vinna við útmokstur
Gerðar hafa verið vinnurannsóknir á vinnu við útmokstur úr hinum ýmsu gerðum fjárhúsa og með mismunandi tækni. Niðurstöðurnar sýna fyrst og fremst mikinn mun milli aðferða fremur en milli húsagerða. Hér er eingöngu verið að ræða um þá vinnu sem er bundin því að koma taðinu út úr húsunum,en ekki akstur eða dreifing á völl. Niðurstöðurnar eru í stórum dráttum þær, að ef ekki er hægt að koma við vélbúnaði við útmoksturinn er hann mjög vinnufrekur eða um 13 dagsverk á ári á 400 kinda búi. Úr vélfærum taðkjöllurum hins vegar um 1,9 dagsverk og úr grunnum vélfærum kjöllurum um 3,8 dagsverk á ári. þegar taðhús eru hönnuð þannig að opna megi á stöfnum og koma við ámoksturstækjum mældist vinnan um 3,4 dagsverk. Af þessum tölum er því ljóst að ef á annað borð er hægt að koma við vélbúnaði við útmokstur hefur sá verkþáttur mjög lítið vægi í heildarvinnu á meðalstóru sauðfjárbúi..
Á seinni árum hafa verið byggð hús með um 2 m djúpum áburðargeymslum sem eru lokaðar á öllum hliðum. Taðið er þá blandað vatni með mykjudælum, svonefndum skádælum sem þurfa aðeins lúgur ofarlega á veggjum til að koma þeim við bæði til blöndunar og dælingu upp í tank. Með þessari aðferð vinnst það að byggt er í samræmi við áburðarmagnið og geymslurnar verða mun ódýrari þar sem ekki þarf dyrabúnað til að koma vélum inn í geymslurnar. Allt umhverfi húsanna getur þá verið í sama hæðarplani sem er kostur vegna umferðar og fjárrags og fl. Þá er einnig kostur að unnt er að nota sömu tækni og notuð er í fjósum bæði við losun húsanna og útakstur ekki síst ef unnt er að koma við samrekstri á tækjunum.
Sauðburður og skipulag.
Á áttunda átatugnum var safnað á vegum Bútæknideildar Rala all ýtarlegum upplýsingum um ýmis tæknileg atriði varðandi skipulag og vinnuhagræðingu á sauðburði. Þó nokkuð sé umliðið hafa vinnubrögð ekki breyst sem heitið getur og alls ekki í grundvallaratriðum. Þar kom m.a. fram að vinnumagn er mjög breytilegt frá einum bæ til annars þó að um sömu húsagerðir væri að ræða. Vinnumagn og hagræðingarþættir virtust bundnir einstaklingum fremur en tilteknu innra skipulagi húsanna. Í grófum dráttum má segja að án skipulegrar aðstöðu mældist vinnan oft um 4-5 mín dag á vetrarfóðraða kind, um 2-3 mín þar sem skipulagðri aðstöðu var komið upp og um 1,5-2 mín þar sem sauðburði er seinkað og ærnar látnar bera mikið til úti. Við inniburð kann uppbygging á aðstöðu að hafa nokkur fjárútlát í för með sér en það sem virtist ráða úrslitum var fyrirhyggja og útsjónarsemi verkstjórans. Takist mönnum að koma sér upp góðri aðstöðu er nokku víst að hún skilar sér í allt að helmingi styttri vinnutíma auk vinnuléttis einmitt þegar vinnuálagið er hvað mest og þá er nokkuð víst að það leiðir einnig til minni vanhalda.
Flestir telja mjög erfitt að nota taðgólf á sauðburði, en það er þó vissulega mjög háð tíðarfari. Ýmsar erlendar athuganir sýna jafnvel fram á að mjög mikil hætta sé á ýmis konar sýkingum hjá lömbunum þar sem ærnar bera á taðgólfi. Í þessum tilvikum er sennilega skynsamlegra að seinka sauðburði og láta ærnar bera úti við eða kom aupp sérstakri burðaraðstöðu. Færð hafa verið ýmis önnur rök fyrir seinkun sauðburðar frá hinni hefðbundnu viðmiðun og er vissulega þess virði að skoða það í víðara samhengi.
Varsla lands - notkun rafgirðinga.
Við nútíma búskap er útilokað annað en hafa tækni til að stjórna umferð búfjár um beitilönd og lausaganga reyndar víða bönnuð. Þá færist einnig sífellt í vöxt að afréttarlönd séu afgirt að verulegum hluta. Áætlað er að í heild sé árlega settar upp um 500 km af nýjum girðingum og eru þá meðtaldar landgræðslu- skógræktar og vegagirðingar. Samkvæmt útreikningum frá síðasta ári kostar hver km í hefðbundinni net/gaddavírs girðingu um 315 þús kr. Rafgirðing, sem getur við flestar aðstæður að hafa sambærilegt vörslugildi, kostar um 160 þús kr/km. Á undanförnum tveimur áratugum hefur verið unnið markvist að því að þróa þessa tækni og aðlaga aðstæðum hér á landi. Helstu tæknilegu vandamálin hafa verið að gera girðingarnar þannig úr garði að þær standist álag af völdum veðurs, snjóalaga, flóða og frostlyftinga í jarðvegi. Einnig hafa komið upp vandamál varðandi truflun á fjarskiptum. Eftir þessar athuganir ligga nú fyrir nokkuð skýrar verklýsingar varðandi uppsetningu og frágang girðinganna. Önnur vandkvæði við notkun rafgirðinga er að koma nauðsynlegri þekkingu til notenda varðandi uppsetningu og viðhald girðinganna en mörg vandamál sem upp hafa komið tengjast ófullnægjandi upplýsingum til notenda. Til að ráða bót á þessu hafa verið haldin námskeið bæði á búnaðarskólunum og einnig í héruðum. Þá má geta þess að ýmsir innlendir aðilar framleiða nú efni til girðinga einkum þó staura.
|