Húsvist nautgripa - helstu kröfur um aðbúnað
Meginkrafa til umhverfisþátta við húsdýrahald er að þeir dragi sem minnst úr framleiðsluhæfni gripanna, hafi jákvæð áhrif á heilsufar og uppfylli vissar kröfur varðandi atferli gripanna. Flokka má þessa umhverfisþætti í eftirfarandi meginsvið. Umhverfisþættir tengdir loftslagi. Þeir þættir eru af ýmsum toga en víki þeir verulega frá viðmiðunarmörkum hafa þeir óheppileg áhrif á framleiðslugetu og heilsufar gripanna og valda auk þess óþægindum og sjúkdómum. Nánar verður vikið að einstökum þáttum hér á eftir.
Innréttingar og básar. Gripirnir verða að hafa nægilegt rými þannig að hreyfing og hvíld verði sem eðlilegust. Gólf og innréttingar verða að vera þannig að þau valdi sem minnstum skaða á gripunum eða öðrum óþægindum. Nánari útlistun á þessum mikilvæga þætti varðandi uppbyggingu og helstu mál er að finna í ýmsum handbókum og öðru fræðsluefni.
Eftirlit með sjúkdómum er eðlilega mjög mikilvægur þáttur við gripahald. Oft er erfitt að greina orsakavalda en mikilvægt er að reyna að greina hvort umhverfisþættir koma þar við sögu og hvaða úrbætur eru tiltækar. Eftir föngum þarf að verja gripina gagnvart smiti og og auka eftir því sem kostur er mótstöðuafl gagnvart sjúkdómum.
Uppfylla þarf atferlislegar þarfir. Ekki má hindra gripina að óþörfu í að hreyfa sig og helst að það sé líkast því sem þeim er eðlilegt úti í náttúrunni. Þá á að reyna að komast hjá því að valda óþarfa ótta eða hræðslu hjá gripunum og þá sér í lagi í tengslum við mjaltir.
Í stórum dráttum eru þetta fjögur grundvallaratriði eða grundvallarkröfur sem gera þarf til aðbúnaðar gripa á innistöðu til að hámarka framleiðsluna. Að hámarka framleiðsluna þýðir þó ekki alltaf að það sé hagkvæmt í peningalegu tilliti heldur snertir það einnig heilsufar og velferð gripanna.
Loftslag í gripahúsum
Lofthiti
Af hitatengdum þáttum er lofthitinn sá þáttur sem oftast er til skoðunar varðandi velferð gripanna. Fyrir liggur fjöldinn allur af tilraunum þar sem reynt er að greina áhrif af ólíkum lofthita á framleiðslugetu og ýmis lífeðlisfræðileg viðbrögð hjá gripunum.
Hjá nautgripum má hitastigið vera innan tiltölulegra víðra marka án þess að það hafi veruleg áhrif á framleiðslugetuna. Jafnvel er talað um hitasviðið frá 025°C. Almennt er þó miðað við að heppilegt hitastig í fjósum sé á bilinu 1015°C. Það hæfi bæði gripunum og þeim sem vinna í fjósinu. Í athugunum sem gerðar hafa verið hér á landi þar sem fjós eru þokkalega loftræst hefur sýnt sig að hitastigið er oft á þessu bili. Hins vegar er einnig mjög algengt að reynt sé að halda óþarflega háu hitastigi í fjósunum sem kemur gripunum engan veginn til góða og getur jafnvel verið til mikillar óþurftar.
Varðandi smákálfa er æskilegt að vera með hitastigið nokkru hærra. T.d. er talað um að nýfæddir kálfar þurfi að lágmarki um 10°C en æskilegt er að hitastigið sé ríflega 20°C hjá nýfæddum kálfum ef hægt er að koma því við. Nauðsynlegt getur reynst að koma fyrir hitalömpum til að uppfylla þessi skilyrði þar sem varmaframleiðsla kálfanna er tiltölulega lítil fyrstu vikurnar.
Loftraki
Loftrakinn er venjulega gefinn upp sem prósenta af loftmettun, það er að segja hlutfallslegur loftraki. Hann þarf að vera á bilinu 6080% og er almennt talað um að því lægra sem hitastigið er þeim mun hærra rakastig þoli gripirnir. Þó er alltaf ráðlegt að reyna að halda rakastiginu undir 80%. Mikill loftraki leiðir til þess að rakinn þéttist og allt umhverfi gripanna verður gegnsósa af vatni. Mikill loftraki veldur auknu álagi á byggingarnar og styttir endingartíma þeirra. Fjöldi rannsókna sýnir að mikill loftraki, sérstaklega þegar hitastigið er lágt, hefur áhrif á ýmiss konar sjúkdóma í. öndunarfærum. Þegar umhverfishitinn er hár eiga gripirnir í erfiðleikum með að losa sig við umframvarma með uppgufun ef loftrakinn er hár.
Loftrakinn má aftur á móti ekki verða of lágur því að það eykur á ýmiss konar vandamál í sambandi við rykmyndun í gripahúsunum.
Lofthraði
Lofthraði hefur áhrif á varmatap gripanna með svokölluðu streymi. Yfir sumartímann getur mikill lofthraði verið æskilegur til þess að gripirnir geti losað sig við umframvarma en yfir vetrartímann er ekki æskilegt að lofthraðinn sé mjög mikill.
Á köldustu tímabilum má lofthraðinn ekki vera meiri en svo að hann gefi nægilega mikla lofthreyfingu í húsunum til að viðhalda góðri loftræstingu. Mjög mikilvægt er að lofthraðinn sé sem jafnastur alls staðar í húsinu. Venjulega er mælt með að lofthraðinn, þar sem gripirnir dvelja, sé ekki meiri en um það bil 0,2 m á sek.
Dragsúgur er oftast nær tengdur óæskilegum 1ofthraða en þegar saman fer að kalt útiloft kemst beint inn á legusvæði gripanna getur hann haft mjög óheppileg áhrif gagnvart ýmsum sjúkdómum þar sem að þannig kuldaáhrif minnka þol gripanna gagnvart sýkingum.
Loftmengun
Við niðurbrot á lífrænum efnum, sérstaklega í búfjáráburðinum, myndast oft óæskilegar lofttegundir. Þessar lofttegundir gufa upp frá yfirborðinu og blandast andrúmsloftinu umhverfis gripina. Hinar mælanlegu lofttegundir eru oftast nær ammóníak, koltvísýringur, metan og brennisteinsvetni. Að auki er talið að um 50 aðrar lofttegundir í litlu magni sé að finna í fjósum og þær mynda hina svokölluðu fjósalykt.
Gastegundirnar hafa ýmis óæskileg áhrif á gripina ef þær eru í miklu magni og þess vegna verður að gera sérstakar ráðstafanir til þess að halda þeim innan viðmiðunarmarka. Lang hættulegust af þessum lofttegundum er brennisteinsvetnið sem getur myndast í miklu magni við niðurbrot próteinefnum í mykjunni. Hátt hitastig og lágt sýrustig eykur framleiðsluna á þessari gastegund og hún getur síðan losnað í miklu magni þegar farið er að hreyfa við mykjunni. Því ber að gæta sérstakrar varúðar þegar mykjudælur eru notaðar í og við gripahús. Þessar gastegundir geta verið lífshættulegar í tiltölulega mjög litlu magni.
Ryk
Ryk eru smáar agnir sem að svífa í loftinu og eru mjög breytilegar að stærð eða frá því að vera töluvert minni en 1/1000 úr mm í um það bil 0,1 mm. Ryk í gripahúsum er að mestu samsett úr próteini sem einkum kemur frá húðflögum gripanna þegar hún flagnar og endurnýjast. Ennfremur er oft mikil rykmyndun frá fóðri og undirburði.
Rykmagnið í gripahúsum er mjög breytilegt á hinum ýmsu tímum sólarhringsins. Það er mest þegar að gripirnir eru á mestri hreyfingu og þegar gjafir fara fram. Rykagnirnar geta sest í öndunarfæri gripanna. Rykefnin sem eru minni að þvermáli en um 5/1000 úr mm setjast í öndunarfærin og rykefnin sem eru verulega undir þeim mörkum geta stuðlað að bronkítis og lungnabólgu. Þá er rétt að geta þess að rannsóknir hafa sýnt að með rykinu berast ýmsar smáverur eins og bakteríur og vírusar. Rykið getur þar með verið orsakavaldur fyrir því að smit berist á milli gripa. Til að minnka ryk í gripahúsum eru ýmis ráð til taks en þar skiptir loftræstingin að sjálfsögðu mestu máli. Ýmis önnur tæknileg atriði geta komið til hjálpar þar sem að rykvandamál eru fyrir hendi.
Í framangreindri umfjöllun er að eins drepið á helstu umhverfis þætti er snerta húsvist gripanna. Ljóst má þó vera að oft er um flókið samspil tækni og eðlisfræðilegra þátta auk hinna lífeðlisfræðilegu. Því er nauðsynlegt bæði við hönnun húsanna og við rekstur búanna að afla sér góðrar undirstöðuþekkingar og leita atvikum til þeirra sem hafa sérfræðikunnáttu á hverju sviði.
Grétar Einarsson
|